سقوط پهلوی

محمود فاضلی
سقوط مقالات نخستین همایش بررسی علل فروپاشی سلطنت پهلوی
ناشر: موسسه مطالعات پژوهش‌های سیاسی
چاپ اول: بهار 1384
891صفحه
قیمت: 5000 تومان
به همت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی مجموعه مقالات تخصصی همایش بررسی علل فروپاشی سلطنت پهلوی به نام «سقوط» وارد بازار کتاب شد. هرچند این همایش در اسفند 1382 و با همکاری موسسه یاد شده و فرهنگسرای انقلاب برگزار شد اما این مجموعه مقالات در بهار سال جاری انتشار یافته است. از 60 مقاله رسیده به همایش، 28 مقاله برگزیده و از میان آنها 16 مقاله در روز همایش قرائت و کتاب نیز 26 مقاله را منتشر کرده است. دکتر حسن حبیبی رئیس بنیاد ایرانشناسی در سخنرانی افتتاحیه تحت عنوان «ضرورت شناخت اولویت‌ها در برنامه‌های تحقیقاتی» اظهار داشت: «علت این فروپاشی (رژیم پهلوی) یا سقوط آن، یک عامل نیست بلکه عوامل متعدد است و باید بررسی شود که هرکدام از این عوامل چه تعاملی را با مجموعه عوامل دیگر دارد. نکته دیگر آنکه در مطالعات تاریخی، گردآوری اسناد و مدارک، کنار هم قرار دادن آنها را با تحلیل و نتیجه‌گیری نباید یکی بگیریم.»
بخش دیگر کتاب «دین‌ستیزی پهلوی و گفتمان دینی» نام دارد. در این بخش نویسنده عناصر و مولفه‌های اساسی گفتمان پهلویستی را شوونیسم (ناسیونالیسم افراطی ایران)، شبه‌مدرنیسم (غربگرایی) و یا به تعبیر دیگر مدرنیسم کاذب و سکولاریسم می‌داند. وی در مقاله 39 صفحه‌ای خود به بررسی موضوعاتی همچون «ایران‌گرایی و تجدید عظمت ایران باستان، مخالفت با مذهب و روحانیت و از بین بردن نهادهای مذهبی، پیشگامان بازسازی فکری روحانیت و از بین بردن نهادهای مذهبی، نقش آیت‌الله بروجردی در تجدید حیات فکری دین و سازمان روحانیت شیعی» پرداخته است.
بخش دیگر کتاب «آسیب‌شناسی دیدگاه‌ها در تحلیل انقلاب ایران» است. وی در مقاله ارائه شده خود به عواملی همچون «مظلوم‌نمایی، مدرنیسم، توسعه، استبداد، مذهب، واکنش‌ها و ابزارنگاری پرداخته و نتیجه‌گیری کرده است اگر تاریخ گواهی بدهد که ملتی به درست یا نادرست، خود را صاحب مجموعه باورها و ارزش‌هایی می‌داند که به آنها نه به عنوان جزیی فرعی از زندگی، بلکه به عنوان یک مکتب و برنامه زندگی می‌نگرد، قرن‌ها با آن باورها و ارزش‌ها زندگی کرده و این مجموعه باورها را در معرض تهاجم دید و رنج برد و پس از مبارزات بسیار برای حفاظت از آنها و پیمودن تحولاتی و کسب تجربیاتی و آزمون دیدگاه‌ها و مشاهده ناکارآمدی آنها سرانجام راه نجات از بحران را در همان مجموعه ارزش‌ها بجوید.» بخش دیگر کتاب با عنوان «ایران، اسرائیل و سقوط رژیم پهلوی» به بررسی نقش پنهان و خزنده یهود در ایران، جامعه یهود و اسرائیل در ایران پرداخته است. عنوان بخش دیگر کتاب که به «ریزش حامیان و خیزش مخالفان» اختصاص یافته است به بررسی چند گروه عمده در یک جامعه سیاسی در ارتباط با حکومت شامل گروه حامیان (حامیان فداکار، فعال و عادی)، بی‌طرف، ناراضیان و مخالفان (مخالفان، عادی، فعال و فداکار) پرداخته است. بخش دیگر کتاب با عنوان «تشدید حکومت مافوق اجتماعی و سقوط نظام پهلوی» به بررسی شوک اول نفتی، تشکیل حزب رستاخیز، تقویت ارتش و ساواک، خرید تسلیحات نظامی، افزایش فساد در سطحی وسیع‌تر» پرداخته است.
عنوان فصل دیگر کتاب «جریان فعال ضدمدرنیسم و غربگرایی در ایران پیش از انقلاب و نقش آن در سست کردن بنیادهای نظام پهلوی» نام دارد که به بررسی دیدگاه‌های شخصیت‌هایی همچون هانری کربن، حسین نصر، آل‌احمد، احمد فردید، شایگان و شریعتی پرداخته است. فصل دیگر کتاب با عنوان «استراتژی‌های نوین سیاست خارجی جهان غرب و نقش‌آفرینی امنیتی دولت پهلوی» به بررسی سیاست خارجی رژیم پهلوی و نقش آمریکا و سایر دولت‌ها در سیاست‌های این رژیم پرداخته است. بخش فساد در دربار با عناوینی همچون «اشرافیت دربار، بوروکراسی طبقاتی، بی‌اعتنایی به مردم، تحقیر زیردستان، چاپلوسی، فساد جنسی و مالی دربار» به رشته تحریر درآمده است.
بخش دیگر کتاب که «رژیم پیشین، وضعیت انقلابی و گروه‌های برانداز در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی» نام دارد علل فروپاشی سلطنت پهلوی، فراماسونری، بهائیت، غربزدگی، بی‌حجابی، دانشگاه، فروغی، ملی‌شدن نفت و فدائیان اسلام را مورد بررسی قرار داده است. روابط ایران و اسرائیل و نقش ساواک در سقوط رژیم پهلوی، درآمدی بر نوگرایی دینی در ایران، قراردادهای نفتی ایران بعد از کودتای 1332 تا انقلاب اسلامی، وابستگی به نظام سرمایه‌داری جهانی، اختناق نخبه‌ستیز، سیاست راهبردی حکومت رضاخانی، اوامر ملوکانه، مطبوعات عصر پهلوی، قراردادهای نفتی، روانشناسی شخصیت شاه، تاثیر وابستگی بر سقوط رژیم پهلوی، ساواک و امنیت ملی از دیگر بخش‌های کتاب «سقوط» است. در دیگر بخش‌های کتاب نیز مقالات تعدادی دیگر از مورخان و پژوهشگران در زمینه دلایل سقوط رژیم پهلوی مورد بررسی قرار گرفته است.