شکست دفاع متحرک عراق (بخش نخست)

شهر مهران در 27 اردیبهشت 1365 برای بار دوم به دست ارتش عراق اشغال شد. بار اول , هم زمان با هجوم سراسری به میهن اسلامی , عراق در مهر 1359 وارد مهران شد و آن را اشغال کرد . اما زمانی که عراق در پایان سلسله عملیات های بزرگ آزادسازی مناطق اشغالی به دست رزمندگان اسلام , شهر خرمشهر را از دست داددر یک عقب نشینی سراسری از باقی مانده خاک کشور( نه تمام آن ) شهر مهران را نیز خالی کرد و بر روی ارتفاعات شمال و جنوب شهردر داخل خاک ایران , مستقر شد. شهر تخلیه شده مهران به دلیل تسلط دشمن , برای نیروهای خودی قابل استفاده نبود تا این که در عملیات والفجر 3 شهر مهران و ارتفاعات مشرف برآن کاملا آزاد شد.
پس از عملیات والفجر 8 , ارتش عراق در جریان اجرای استراتژی دفاع متحرک (که از 15 فروردین 1365 آغاز شد) باردیگر شهر مهران را اشغال کرد. این اقدام بیشتر با هدف بازسازی روحیه شکست خورده ارتش عراق وهمچنین جلوگیری از اجرای عملیات بعدی جمهوری اسلامی به عمل آمد.
علاوه بر این , تبلیغات سیاسی برای پیروزی در مهران از نظر تحت الشعاع قرار دادن عملیات فاو در محیط خارجی نیز مورد توجه تصمیم گیرندگان حکومت عراق بود.
هنگام حمله عراق , نیروهای زیادی در خطوط پدافندی منطقه مهران حضور نداشت , اما به نظر می رسید پس از تک های عراق به محور دربندیخان (15 فروردین 1365 ) , سومار (22 فروردین 1365 ) , فکه (10 اردیبهشت 1365 ) و حاج عمران (24 اردیبهشت 1365 ) که به جز حاج عمران , در تمام تک های پیش از آن , به طور کامل موفق بود , بایستی آمادگی نسبی برای مقابله با حمله عراق تدارک می شد , اما چنین نشد و عراق توانست شهر را تصرف کند. در پی آن بلافاصله نیروهای تیپ امیرالمومنین (ع ) از لشکر 5 نصر (سپاه پاسداران ) , در 28 اردیبهشت 1365 درمنطقه نمه کلان بو با دشمن درگیر شدند و پس از چند روز نبرد , تیپ 21 امام رضا (ع ) و لشکر 41 ثارالله (ع ) (از سپاه پاسداران ) در 31 اردیبهشت 1356 ارتفاعات 307 , 310 , 345 , 330 و تپه رضاآباد از مجموعه ارتفاعات نمه کلان بو را آزاد کردند. حمله یگان های سپاه در این محور با این هدف انجام گرفت که از استقرار عراق بر روی ارتفاعات حساس منطقه و تسلط بر تنگه کنجان چم جلوگیری کنند.
در این درگیری ها 70 تن از رزمندگان سپاه شهید , 666 تن مجروح , 133 تن مفقود و هشت تن اسیر شدند . درحمله عراق وتصرف شهر نیز از نیروی زمینی ارتش , 9 تن شهید , 180 تن مجروح , 98 تن مفقود شده و 40 تن به اسارت دشمن درآمدند. علاوه بر این , بیشتر تجهیزات و سلاح های سنگین ونیمه سنگین یگان های ارتش از جمله توپ های 203 میلیمتری و شمار زیادی تانک , نفربر و خودرو به غنیمت دشمن درآمد.
ضرورت آزادسازی مهران
پس از اشغال مهران , ارتش عراق خود را برای تک در مناطق دیگری آماده کرد و احتمال داده می شد سومار و قصر شیرین نیز به دست دشمن سقوط کند که چنین رویدادی قابل پذیرش نبود , و ضرورت داشت این تلاش دشمن به گونه ای مقتضی خنثی شود. افزون بر این , حضرت امام نیز به طور مکرر مسئله شهر مهران را پی گیری می کردند , لذا طرح ریزی عملیات آزادسازی مهران به سرعت آغاز شد.
طرح مانور
پس از ساعت ها بحث و گفتگو در باره طرح مانور وراه کارهای حمله به مواضع دشمن , سرانجام دو محور برای عملیات در نظر گرفته شد : 1 ـ جاده ایلام ـ مهران و باغ کشاورزی 2 ـ جاده دهلران ـ مهران و ارتفاعات قلعه آویزان به طرف شهر و غرب قلعه آویزان ـ اجرای این طرح عملیاتی بیش از 30 گردان نیرو نیاز داشت , اما چنین توانی آماده نبود . از سوی دیگر , تاخیر در اجرای عملیات , ضایعاتی در پی داشت , لذا طرح مانور بر اساس 30 گردان مورد توجه فرماندهان سپاه قرار گرفت . مدتی بعد , در سمینار فرماندهان نظامی سپاه در باختران , طرح مانور عملیات بار دیگر بررسی شد و فرمانده سپاه در باره ضرورت سرعت در اجرای عملیات گفت : « امام تاکید دارند قضیه مهران به سرعت حل شود. »
در نهایت مقرر شد به دلیل کمبود نیرو و وجود استحکامات دشمن , محور باغ کشاورزی حذف شده و از محور قلعه آویزان و یال های تا روستای امام زاده سیدحسن که مهم ترین محور حمله محسوب می شد و تاکید فرماندهی کل سپاه بود.
تامین انتهای ارتفاعات حمرین تا شیار میگ سوخته و امتداد آن , و تامین روستاهای بهین بهروزان و هرمزآباد. مرحله سوم , تصرف خاکریز والفجر 3 که از روستای فرخ آباد تا زیر ارتفاعات 223 قلعه آویزان امتداد داشت .
سازمان رزم
نیروی زمینی سپاه پاسداران فرماندهی عملیات را به عهده داشت و قرارگاه نجف نیز با شش لشکر , سه تیپ و یک گردان مستقل زرهی مامور آزادسازی شهر مهران بود.
یگان های قرارگاه نجف عبارت بودند از :
لشکر 27 حضرت رسول (ص ) با هفت گردان پیاده , یک گردان زرهی و یک گردان ادوات , لشگر 17 علی بن ابی الطالب (ع ) با سه گردان زرهی و یک گردان ادوات , لشگر 41 ثارالله (ع ) با شش گردان پیاده و یک گردان ادوات : لشگر 25 کربلا با چهارگردان پیاده , یک گردان زرهی و یک گردان ادوات لشگر 10 سیدالشهدا (ع ) با سه گردان پیاده , یک گردان زرهی و یک گردان ادوات , لشکر 5 نصر با سه گردان پیاده و یک گردان ادوات , و تیپ 21 امام رضا(ع ) با چهارگردان پیاده و یک گردان ادوات , تیپ 15 امام حسن (ع ) با دو گردان پیاده و یک گردان ادوات , تیپ 662 بیت المقدس با دو گردان پیاده و یک گردان ادوات .
در مجموع سپاه با 34 گردان پیاده , 9 گردان ادوات و تیپ زرهی 38 ذوالفقار و یک گردان زرهی , عملیات کربلای 1 را آغاز کرد .
وضعیت دشمن
عراق پس از تصرف مهران , یگان های بیشتری را در منطقه مستقر کرد. شهر مهران و اطراف آن تحت مسئولیت لشکر 17 زرهی از سپاه دوم عراق بود , که با تیپ های 443 , 705 و 425 پیاده از آن دفاع می کرد .
علاوه بر این , تیپ های 70 زرهی , 59 مختلط و 501 پیاده در احتیاط نزدیک و تیپ یک کماندویی کمی عقب تر در احتیاط قرار داشتند. در مجموع , دشمن در این منطقه دارای 42 گردان پیاده و شش گردان زرهی بود .
شرح عملیات
از غروب دوشنبه 9 تیر 1365 رزمندگان به سوی دشمن حرکت کردند .
در میان ناباوری , تیربارهای دشمن به شدت کار می کردند و منورها نیز آسمان منطقه را روشن کرده بودند. اما ساعتی بعد , مشخص شد که این اقدام دشمن نه از روی هوشیاری و آگاهی از عملیات , بلکه تنها بدلیل یک حساسیت کاذب بوده است . پس از آن , عملیات در ساعت 22,30 با رمز « یا ابوالفضل العباس ادرکنی ) در حین غافلگیری دشمن (در مناطق سومار , قصر شیرین و....) آغاز شد.در این حمله , خط دشمن را در اکثر محورها بدون مشکل خاصی , شکسته شد تنها , در محور لشکر 25 کربلا واقع در ارتفاعات قلعه آویزان که استحکامات دشمن زیاد بود حرکت نیروها کند شد , با این حال , یک ساعت بعد , در این محور نیز خط شکسته شد.
هم زمان با شروع عملیات , تیپ 4 لشکر 21 حمزه نیروی زمینی ارتش به همراه نیروهایی از تیپ امیرالمومنین (ع ) از لشکر 5 نصر(سپاه ) در محور باغ کشاورزی تظاهر به تک کردند و با اجرای آتش توپخانه و تیر مستقیم , دشمن را به خود مشغول کردند.
حمله موفق یگان ها و پیشروی آنها موجب شد تا صبح عملیات , علاوه بر هدف های مرحله اول حدود یک سوم از منطقه مرحله دوم نیز تصرف شود.
صبح عملیات , تحرک حساب شده و مهمی از دشمن مشاهده نشد.
مسئله ای که برای فرماندهان عملیاتی غیر منتظره و مشکوک به نظر می رسید این بود که تنها تیپ 1 کماندویی سپاه چهارم با نیروها درگیر شد که آن هم منهدم گردیدو همچنین نیروهای احتیاط عراقی در محور امام زاده سیدحسن پاتک کردند که نیروهای لشکر 27 محمد رسول الله (ص ) آن را دفع کردند.
با روشن شدن هوا , عملیات با سرعت بسیار ادامه یافت , زیرا فرماندهان یگان ها با مشاهده وضعیت دشمن برصدد برآمدند پیش از آنکه دشمن خود را باز یابد , کاررایکسره کنند. این تدبیر و اقدام به موقع موجب شد تا پایان روز اول , بسیاری از هدف های مرحله دوم تصرف شود.
در شب دوم عملیات , باقی مانده هدف های مرحله دوم , تصرف شد و قبل از پایان یافتن شب , رزمندگان برقسمتی از زمین مرحله سوم نیز مسلط شدند. در جریان عملیات شب دوم , خبرهای مختلفی از عقب نشینی دشمن در محور باغ کشاورزی , تپه های غلامی و پاسگاه دراجی می رسید که فرماندهان را شگفت زده کرده بود. صبح روز دوم مشاهده شد که بیشتر نیروهای دشمن در این محورها عقب نشینی کرده اند.
از صبح زود روز دوم عملیات در تمام محورها ادامه یافت و رزمندگان با روحیه ای مضاعف به پیشروی ادامه دادند.از محور باغ کشاورزی خبر رسید که دشمن با سازمانی از هم گسیخته در حال عقب نشینی است . لذا رزمندگان , با سرعت معبری از میان میدان مین باز کرده به کمک تعدادی از نیروهای ارتش , سوار بر نفربر و بدون درگیری قابل توجه , وارد باغ کشاورزی شدند و حدود 100 تن از نیروهای پراکنده دشمن را به اسارت درآوردند . لشکر 10 سیدالشهدای (ع ) نیز با حضوردر پشت باغ کشاورزی تعداد دیگری از نیروهای دشمن را اسیر کرد.
افزون بر این , رزمندگان که در شب گذشته تا پشت دیوارهای شهر پیش رفته بودند , از دو محور شهر را دور زده و به سوی روستای فرخ آباد وروستای رستم آباد پیشروی کرده و با پاک سازی وتصرف آنها , در غرب مهران ضمن الحاق , به احداث خاکریز پرداختند.این اقدام موجب شد.
بدون درگیری , شهر مهران محاصره شود. پس از آن رزمندگان اسلام حوالی ظهر از چند محور وارد شهر شدند. در حالی که دشمن قبل از آن , شهر را تقریباخالی کرده بود. سرانجام تا غروب آفتاب شهر به طور کامل پاکسازی شد.
عملیات درشب های سوم , چهارم , پنجم و ششم نیز با هدف حضور روی ارتفاعات سرکوب ومحورهای دیگری که باید تصرف می شد و نیز تشکیل خط مناسب پدافندی , ادامه یافت .از این پس , محورهای پاسگاه دراجی , باغ کشاورزی , تپه های غلامی , فرخ آباد و به ویژه ارتفاعات قلعه آویزان محل درگیری رزمندگان اسلام ودشمن بودند. یگان های خودی تلاش فراوانی برای تصرف مواضع برتر ارتفاعات قلعه آویزان به کار بستند.
سرانجام , در روز ششم عملیات , لشکرهای 27 حضرت رسول (ع ) و 10 سیدالشهدا (ع ) موفق شدند یال‌ها و قله اصلی این ارتفاع را تصرف کنند.
بدین ترتیب , عملیات کربلای 1 با تامین و تصرف 100 درصد هدف های مورد نظر پایان یافت . آقای رضایی , فرمانده وقت سپاه , درباره دامنه این پیروزی که فراتر از هدف های مورد نظر بود و همچنین , نگرانی از سرنوشت عملیات , بعدها اظهار داشت .
« در قرارگاه مرکزی که ما فرماندهان را جمع کردیم , خب , تصمیم گرفتیم . دیگر آقایان حرکت کنند و بروند , یعنی ما تصمیم مان را اعلام کردیم , آقایان (فرماندهان ) از سنگر بیرون رفتند , من هنوز یک شکی ته دلم بود و نگرانی داشتم . خیلی هم پیروزی ما در اینجا (مهران سال 1365 ) مهم بود. و اگر اینجا شکست می خوردیم خیلی بد می شد من تحلیلم این بود که در این صورت , لطمه جدی به سپاه و نظام وارد خواهد شد.لذا برای اطمینان بیشتر به قرآن مجیدپناه بردم , قرآن را باز کردم این آیه شریفه آمد : اذن للذین یقاتلون بانهم ظلمو و ان الله علی نصرهم لقدیر.(سوره حج آیه 39 ) که این « ان الله علی نصرهم لقدیر » را بعد از فتح مهران آدم با تمام وجود درک می کرد. چون ما روی کمبود نیرو و کمبود مهمات بحث می کردیم , اما آیه شریفه می گفت , خدای متعال که به شما اذ ن مقاتله داده , تواناست که شما را پیروز کند. کنایه از این که این صحبت ها که از ناتوانی می شود را مثلا ادامه ندهید. خدای متعال که گفته بجنگید , این توانایی را هم دارد که شما راموفق کند. اتفاقا , در عملیات اصلا ترمز پیروزی بریده بود! وعلاوه بر هدف های موردنظر , روی ارتفاع قلاویزان که خارج از طرح مانور بود نیز , پیشروی کردیم واین بیانگر عنایت الهی بود این ضربه , خیلی ضربه موثری شد. یعنی تقریبا پس از آن عراق متوقف شد و اگر ما مهران را آزاد نمی کردیم , احتمالا عراق حمله خود را به فاو عملی می ساخت . مهران در شرایط پس از پیروزی فاو , یک مفهوم سیاسی , روانی و یک مفهوم نظامی برجسته ای پیدا کرده بود در حالی که قبل از (فتح ) فاو , اصلا چنین ویژگی های نداشت . یک سری موقعیت هادرمهران دست به دست هم داده بود که پیروزی و یا شکست درآنجا به تبعات و آثار سیاسی ـ نظامی بزرگی منجر می شد. »
دراین عملیات در مجموع 40000 تن از رزمندگان خودی در برابر 70000 نیروی دشمن قرار گرفتند در عملیات کربلا1 (تا 16 تیر 1365 ) حدود 70 تن از رزمندگان اسلام شهید , و 4500 تن از آنهامجروح شدند . بیشترین ضایعات مربوط به لشکرهای 27 حضرت رسول (ص ) و 41 ثارالله (ع ) بود , مطابق نظر کارشناسان اطلاعاتی سپاه , در این عملیات بیش از 3400 تن از نیروهای دشمن اسیر و مفقود و حدود 10000 تن از آنها کشته و یا زخمی شدند .
همچنین 110 تانک و نفربر و تجهیزات زیادی از دشمن منهدم شد و 69 تانک و نفربر , 64 خودرو , 8 دستگاه مهندسی و تسلیحات و تجهیزات دیگری به غنیمت رزمندگان اسلام درآمد.