پایان دوران ملک فهد، آغاز دوران ملک عبد‌الله

علی نمکی / نایب رئیس انجمن نخبگان ایران دانشگاه صنعتی شریف
با پایان یافتن پادشاهی ملک ‌فهد، امیر عبد‌الله جانشین وی و رسماً پادشاه عربستان سعودی می‌شود. البته او به مدت 10 سال و از زمانی که ملک‌ فهد در سال 1995 دچار سکته مغزی شد، عملاً قدرت را به دست گرفته بود و در عربستان همه منتظر پادشاهی وی بودند. ملک‌فهد فرزند ملک ‌عبد‌العزیز بن عبدالرحمن آل‌سعود موسس عربستان سعودی است که در سال 1932 میلادی این سلسله را پایه‌گذاری کرد. در دوران ملک ‌عبد‌العزیز عربستان به تدریج از یک کشور عقب‌افتاده به کشوری رو به توسعه تبدیل شد. پس از مرگ وی در سال 1953 میلادی فرزند ارشدش شاهزاده سعود به پادشاهی رسید، ولی به دلیل نارضایتی عمومی از وی و عملکردش جانشین او شاهزاده فیصل به مدت دو سال تحت نام برادرش قدرت را در دست گرفت، ولی پس از دو سال در سال 1960 دوباره ملک ‌سعود شخصاً به قدرت برگشت ولی باز هم در سال 1964 و به همان دلایل او رسماً از قدرت کنار گذاشتند و به جای وی شاهزاده فیصل رسماً پادشاه شد و ملک سعود در سال 1969 و در تبعید در اروپا درگذشت. دوران ملک‌ فیصل با رضایت عمومی و پیشرفت کشور همراه بود ولی به دلیل مخالفت با بعضی تندروی‌ها سرانجام در سال 1975 توسط یکی از برادرزاده‌های تندرو محافظه کارش به قتل رسید. پس از وی نوبت به شاهزاده محمد فرزند دیگر ملک عبد‌العزیز رسید که فرودگاهی در مدینه را نیز به نام او نهاده‌اند. ولی به دلیل تندروی‌های وی و شهرت به خشونت در بین اعضای آل‌سعود وی با ترغیب و اصرار خانواده از قدرت کناره گرفت و به جای وی شاهزاده خالد به پادشاهی رسید. دوران ملک خالد با پیشرفت سریع عربستان همزمان با تاسیس اوپک همراه شد، ولی سرانجام ملک‌خالد در سال 1982 و در اثر سکته قلبی درگذشت. پس از وی شاهزاده فهد متولد 1921 وزیر کشور زمان ملک ‌فیصل و ولیعهد ملک‌خالد به سمت پادشاهی منصوب شد و شاهزاده عبد‌الله جانشین ولیعهد و نایب دوم رئیس مجلس وزیران و رئیس گارد ملی در زمان ملک‌ خالد به ولایت عهدی منصوب شد. تحصیلات ابتدایی فهد در مدرسه خصوصی شاهزادگان سعودی خاتمه یافت و وی سپس برای مطالعه علوم اسلامی رهسپار مکه شد. فیصل و فهد به عنوان اعضای هیات نمایندگی سعودی در مراسم امضای منشور سازمان ملل متحد در سال 1945 حضور داشتند. فهد در سن 30 سالگی به مقام وزارت آموزش و پرورش سعودی رسید و تا سال 1962 که به وزارت کشور منصوب شد، در این سمت باقی ماند. دوره سلطنت فهد با فعالیت گسترده‌تر عربستان سعودی در مسائل بین‌المللی همراه بود که از آن جمله می‌توان به برگزاری اجلاس جامعه عرب در شهر طائف اشاره کرد که توانست به جنگ داخلی پانزده ساله لبنان خاتمه دهد. وی در جریان اشغال نظامی خاک کویت توسط رژیم سابق عراق آشکارا از حمله نیروهای ائتلاف بین‌المللی برای آزادسازی کویت حمایت کرد و به واحدهای آمریکایی اجازه داد در خاک عربستان مستقر شوند. ملک‌ فهد در سال 1985 عنوان خادم‌الحرمین الشریفین (به معنای خادم مسجد‌الحرام و مسجد نبوی) را برای خود برگزید. ملک‌ فهد یکی از ثروتنمدترین افراد جهان و در حقیقت ثروتمندترین فرد دنیا بود،حتی از بیل گیتس هم متمکن‌تر بود. وی در بسیاری از نقاط عالم دارای قصر و ویلا بود که از آن جمله می‌توان به قصر صد اتاقه او در شهر Marbella به نام elrocio یا marmar با ویلاهای متعدد وی در ژنو اشاره کرد.
البته قسمت اعظم ثروتش را به عزیز دردانه‌اش شاهزاده عبد‌العزیز بن فهد‌بن عبدالعزیز بخشیده است. در این میان ماجرای خانم جنان حرب اردنی که ادعا می‌کند وی همسر ملک‌فهد بوده است و از پادشاه تقاضای نفقه سال‌ها قبل را می‌کند، جالب توجه است. آنچه مسلم است آن است که ملک‌ فهد پس از ازدواج با ملکه جواهر و تولد شاهزاده عبد‌العزیز در سال 1973 دیگر با هیچ زنی ازدواج نکرده است. ولی ممکن است قبل از این سال خانم جنان حرب همسر قانونی ملک ‌فهد بوده باشد. فرزند بزرگ ملک ‌فهد شاهزاده فیصل‌بن‌ فهد‌بن عبد‌العزیز که ریاست کمیته المپیک کشور را بر عهده داشته در سال 1999 در گذشته است و برادر دیگر او شاهزاده سلطان‌بن فهدبن عبدالعزیز جانشین او شده و نوه ملک‌ فهد شاهزاده نواف بن‌فیصل بن‌فهد بن عبدالعزیز معاون و قائم مقام عمویش شده است. پسر دوم ملک ‌فهد شاهزاده محمدبن‌ فهد‌بن عبدالعزیز حاکم منطقه شرقی (شامل شهر بندری دمام) است. از کسانی که با عنایت ملک‌ فهد به تمکن و مقام رسیدند، می‌توان به رفیق حریری نخست‌وزیر فقید لبنان اشاره کرد که نماینده ویژه ملک ‌فهد در لبنان بود.
اما امیر عبدالله دیروز و ملک عبدالله امروز متولد سال 1924 و برادر ناتنی ملک ‌فهد است. وی سال‌ها رئیس گارد ملی عربستان بوده است و احتمالاً بعد از شروع پادشاهی او برادر دیگرش شاهزاده بدر بن عبدالعزیز به سمت ریاست گارد ملی منصوب می‌شود و پسرش شاهزاده متعب بن‌عبدالعزیز معاون رئیس گارد ملی باقی می‌ماند.
طبق وصیت ملک عبدالعزیز پادشاهی بایستی ابتدا به پسران وی برسد. طبق این وصیت باید ولیعهد ملک عبدالله هم از میان برادرانش انتخاب شود و به احتمال نزدیک به یقین شاهزاده سلطان‌بن عبدالعزیز 77 ساله که هم‌اکنون سمت جانشین ولیعهد و نایب دوم رئیس مجلس وزیران و وزیر دفاع کشور را دارا است، به عنان ولیعهد ملک عبدالله انتخاب خواهد شد. ملک عبدالعزیز دارای 44 فرزند پسر بوده است که از میان فرزندان در قید حیات می‌توان به شاهزادگان زیر اشاره کرد: 1- ملک عبدالله 2- شاهزاده مشعل که حتی از ملک عبدالله هم بزرگتر است ولی ملک ‌فهد او را از سلسله وراث تاج و تخت کنار گذاشته است. 3- شاهزاده سلطان 4 شاهزاده عبدالرحمن جانشین وزیر دفاع که احتمالاً به سمت جانشین ولیعهد منصوب خواهد شد. 5- شاهزاده نایف وزیر مقتدر کشور 6- شاهزاده سلمان امیر منطقه ریاض 7- شاهزاده طلال پدر شاهزاده میلیاردر و معروف الولید‌بن طلال‌بن عبدالعزیز که در واقع سرمایه‌های ملک عبدالله را تحت نام شرکت سرمایه‌گذاری المملکه القابضه (kingodom holding ) اداره می‌کند.
8- شاهزاده بندر که در بستر بیماری است. 9- شاهزاده بدر که نایب رئیس گارد ملی است. 10- شاهزاده متعب وزیر شئون شهر و روستا (البلدیه و القرویه) 11- شاهزاده احمد جانشین وزیر کشور 12- شاهزاده عبدالله‌بن عبدالعزیز 13- شاهزاده عبدالمجید امیر منطقه مکه (المکرمه) 14- شاهزاده میقون (میگرن) امیر منطقه مدینه (المنوره) 15- شاهزاده سلطان نایب امیر منطقه ریاض 16- شاهزاده نواف (مشاور ملک ‌فهد و رئیس قبلی سازمان استخبارات عربستان) 17- شاهزاده فواز 18- شاهزاده ممدوح. البته شایان ذکر است که شاهزادگان سلطان و نایف و سلمان و احمد همراه ملک‌فهد تنی و از یک مادر و آن هم از قبیله سئودری هستند. قطعاً شاهزاده سلطان به ولایت عهدی ملک عبدالله منصوب خواهد شد. حال برای تصدی پست جانشین ولیعهد باید دنبال شاهزاده عبدالرحمن و یا شاهزاده نایف بود که احتمال انتخاب شاهزاده عبدالرحمن به علت سن و جایگاه فعلی بالاتر و بیشتر است ولی از آنجا که وضعیت جسمانی شاهزاده مشعل و سلطان عبدالرحمن تعریفی ندارد احتمالاً باید منتظر درگذشت هر سه نفر قبل از ملک عبدالله باشیم و سپس احتمال دارد که شاهزاده نایف به ولا یتعهدی ملک عبدالله منصوب شود و سرانجام باید منتظر پادشاهی امیر نایف باشیم که در آن زمان ملک نایف خواهد بود. ترتیب قدرت واقعی: 1- ملک عبدالله 2- امیر سلطان 3- امیر نایف 4- امیر سلطان
ترتیب احترام و موقعیت خانوادگی: 1- ملک عبدالله 2- امیر مشعل 3- امیر سلطان 4- امیر عبدالرحمن
ترتیب سن: 1- امیر مشعل 2- ملک عبد‌الله 3- امیر سلطان 4- امیر عبد‌الرحمن
ترتیب ثروت: 1- ملک عبدالله 2- امیر سلطان 3- امیر طلال 4- امیر مشعل
ترتیب پست و مقام کشوری و لشکری: 1- ملک عبدالله 2- امیر سلطان 3- امیر عبدالرحمن 4- امیر نایف
ملک عبدالله در دوران ولایتعهدی تقریباً هر سال و طی یک سفر حدوداً یک ماهه به چند کشور در ولایتش در شهر دارالبیضا (کازابلانکا) استراحت می کرد. شاهزاده سلطان هم در مراکش دارای ویلای خودش است. در خانواده آل سعود پادشاه به عنوان بزرگ خانواده و تعیین‌کننده نهایی محسوب می‌شود.
ملک عبدالله در اواخر دوران ولایتعهدی خویش برای تثبیت قدرتش به تغییرات خاصی در ترکیب خانواده دست زد. قبیله سعودی در زمان ملک‌فهد (ملک‌ فهد و امیر سلطان هم از آن قبیله هستند) نفوذ خویش را در همه جا تثبیت کرده بودند که از آن جمله وزارت‌های کلیدی دفاع (امیر سلطان)، کشور (امیر نایف) و امیران منطقه‌‌های تبوک (امیر فهدبن سلطان) و  منطقه شرقی (امیر محمد‌بن فهد) و امیر ریاض (امیر سلیمان) و سفارت‌هایی چون سفارت در آمریکا (امیر بندر بن سلطان) و سفارت اسپانیا (امیر سعود بن‌نایف) و ریاست دیوان ریاست مجلس وزیران (شاهزاده عبدالعزیز بن‌فهد) را می‌توان نام برد. ملک عبدالله جایگاه برادرانش را خیلی نمی‌تواند تغییر دهد ولی برای تسلط بر اوضاع جای برادرزاده‌هایش را کمی تغییر داده است که از آن جمله می‌توان به تغییر شاهزاده بندر بن‌سلطان سفیر مقتدر ملک ‌فهد در آمریکا با شاهزاده ترکی فیصل فرزند ملک فیصل و برادر سعود‌الفیصل وزیر امور خارجه که قبلاً رئیس سازمان استخبارات عربستان و سپس سفیر عربستان در لندن بوده است اشاره کرد. ملک ‌فهد روز جمعه بعد از ظهر 27 مه سال 2005 (6 خرداد 1384) به بیمارستان تخصصی ملک فیصل در ریاض رفته ولی پس از تقریباً یک ماه دو بار حالش رو به وخامت گذاشته و در روز 6 جولای به کما رفته و سرانجام در اول آگوست درگذشت. ملک ‌فهد به دلایل مختلف با بعضی از سران غرب از جمله ملک‌خوآن کارلوس پادشاه اسپانیا و جورج بوش رئیس‌جمهور آمریکا و پدرش رئیس‌جمهور قبلی آمریکا رابطه بسیار حسنه‌ای داشت. ملک عبدالله تقریباً تمامی قصرهای ملک‌ فهد را به ارث می‌برد که از آن جمله می‌توان به قصر الیمامه در ریاض که تقریباً دو و نیم میلیارد دلار خرج ساخت آن بنا شده است و قصرالسلام در جده و قصر منا در کوهستان‌های منا را نام برد. البته ملک عبدالله غیر از این قصور در زمانی که اوضاع را برای به حکومت رسیدن خویش آماده می‌کرد دستور ساخت قصرهای جدید و مراکز مختلف که برای استفاده شخصی ایشان خواهد بود داده‌اند که از آن جمله می‌توان به قصرهای ایشان در ریاض، جده، منا و طائف و مزرعه بزرگ ایشان که شامل اصطبلی از بهترین اسب‌های دنیا است در الجنادریه و قصر صحرایی ایشان در منطقه روضه الخوریم و مرکز ملک عبدالعزیز للموتمرات که کنفرانس ضد تروریسم در آنجا برگزار شد و قصر درعیه که سران خلیج ‌فارس در آنجا گردهم آمدند (28 مه) اشاره کرد. در ضمن علاوه بر فرودگاه ملک خالد که در زمان ملک فهد در ریاض ساخته شده است ملک عبدالله دستور ساخت فرودگاه قاعده الریاض الجوی را برای استقبال سران جهان و ساخت سالن تشریفات جدید در فرودگاه ملک عبدالعزیز در جده در زمان ولایتعهدی داده‌اند.
لازم به ذکر است روابط ایران و عربستان در زمان ملک فهد فراز و نشیب‌های بسیاری داشته است. در زمان جنگ تحمیلی به علت حمایت‌های ملک فهد از صدام حسین روابط در پایین‌ترین سطح ممکن قرار داشته است ولی پس از حمله صدام به کویت و درگیری سران خلیج با صدام از یک سو و اتخاذ سیاست‌های جدید توسط دولت آقای هاشمی و پیگیری این سیاست‌ها در راستای سیاست تنش‌زدایی دولت آقای خاتمی این روابط در سطح مطلوبی قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود که این روابط حسنه در دولت جدید پیگیری شود. یکی از دلایل این مدعا پیام تبریک ملک فهد و ملک عبدالله و امیر سلطان به آقای احمدی‌نژاد در اولین روزهای پیروزی ایشان است.