وحدت و تقریب، ضرورت بزرگ مذاهب اسلامی

من به این کار (وحدت وتقریب ) به چشم دروازه یی به عالم و مرحله ی جدیدی نگاه می کنم , حقا وضع مسلمین از لحاظ تضادها و اختلافات مذهبی , تاسف انگیز است .
بسیاری از تواناییهای با ارزش علمی و فکری مسلمین در طول تاریخ , صرف تعارض با یکدیگر شده است . اشتباه نشود , اگر کسی برای اثبات مذهب خود تلاش علمی بکند.
من آن را رد نمی کنم , هم شیعه , هم سنی , هم هر مومن به نحله یی , به عقیده یی و به طریقه یی , حق دارد طریقه ی خودش را اثبات کند. این , چیز دیگری است , ما آن را رد نمی کنیم .آنچه که ما رد می کنیم , تلاش برای معارضه , کوبیدن , اهانت کردن ونفی موجودیت طرف مقابل است , این غلط است .
در بحث علمی , طبیعی است که هر کس عقیده یی دارد.
اثبات آن عقیده , به معنای نفی و رد عقاید دیگری , و استدلال بر عقیده ی خود است . همه ی اینها مفهوم , قابل درک وقابل تحمل است . همین بحثها هم همیشه دامنه ی تفکر را گسترش می دهد , تعمیق می کند و پیش می برد , مانعی ندارد , لیکن آنجایی که دو گروه , هر دو منتسب به اسلام , و هر دو معتقد به مبانی اساسی واحد , در مقابل هم صف آرایی می کنند , تا یکدیگر را محو کنند , یا ضربه بزنند , یا جریجه دار کنند , این فاجعه است , ما از این کار بایستی جلوگیری کنیم .
قدرتمندان , عامل جنگهای مذهبی بین مسلمین
تا آنجایی که من درتاریخ یادم می آید , درگیریها وتعارضات وجنگهای مذهبی بین مسلمین , به وسیله ی قدرتمندان هدایت شده است . از زمان بنی عباس و آن جنگهایی که بین مکاتب کلامی تازه تاسیس شده ی آن روزگار اتفاق افتاد و آن کشتارهای متقابل ـ گاهی این خلیفه بود , طرفدار این فکر بود , گاهی خلیفه ی دیگر بود , طرفدار فکر دیگری بودـ تا زمانهای بعد , همواره دستهایی طرفداران عقاید مختلف اسلامی را به جان هم انداختند.
اگر این دستها نبوده , آنها با هم سالها در صلح و آرامش زندگی کردند و هیچ مشکلی نداشتند. نمونه اش همین کشورهای اسلامی است که در آن , فرق مختلف اسلامی با هم مشغول زندگی هستند , یک نمونه اش ایران , یک نمونه اش عراق , یک نمونه اش کشورهای دیگر است . چه موقع خود مردم و معتقدان به اسلامی در مقابل هم صف آرایی داشتند چه زمانی با هم جنگیدند به هر حال ما باید گذشته رادر حفاظ فراموشی بگذاریم و آن را کان لم یکن فرض کنیم .
در زمان حال , برای این که مسلمین با هم متحد و متفق نباشند و علیه هم کارکنند , تلاشهای مضاعفی انجام می گیرد. این تلاشها بخصوص در وقتی تشدید پیدا کرده , که نیاز مسلمین به وحدت , بیش از همیشه است . به تصور خیلی نزدیک به واقعیت , انگیزه ی تلاشهای دشمنان این است که از تحقق آرزوی سیادت و حاکمیت اسلام ـ که امروز به مراحل عملی نزدیک می شودـ جلوگیری کنند.
طبیعی است که اگر اسلام بخواهد حاکمیت پیداکند ومسلمین در دنیای اسلام بخواهند به اسلام تمسک کنند , با این اختلافات امکانپذیر نیست .فاجعه آمیزترین مانع در راه حاکمیت وسیادت اسلام این است که مسلمین را در درون جوامع اسلامی ـ چه در یک کشور , چه در کشورهای متعدد اسلامی , فرقی نمی کند ـ به جان هم بیندازند.
اگر امروز مطبوعات یک کشور شروع به حمله به یک مذهب از مذاهب اسلامی کنند , و مطبوعات کشور دیگر نیز متقابلا به مذهب آنها حمله نمایند ـ یعنی همین دعواهای سیاسی را درقلمرو فکر مذهبی ودینی وارد کردن , و با پشتوانه ی فکر و تعصب دینی , گروهها را به جان هم انداختن ـ این بزرگترین مانع است برای این که مسلمین , به فکر سیادت اسلام جامه ی عمل بپوشانند و بتوانند آن را تحقق ببخشند.
دنیای اسلام , نیازمند تقریب
پس , امروز « تقریب » یک هدف فوری , یک غرض الهی و یک فکر حیاتی است و باید دنبال بشود.این خلا زمان است ـ بیش از همه ی زمانهای دیگر ـ ماباید آن را پرکنیم .
خوشا به حال انسانهایی که بتوانند خلا زمان خودشان را پر کنند , خواست لحظه را بفهمند و آن را برآورده نمایند.
بعضی کارهااگر در لحظه ی خاصی انجام بگیرد , مفید است , اگر در آن لحظه انجام نگیرد , ای بسا آن فایده را نخواهد داشت.
امروز دنیای اسلام نیازمند این تقریب است .در این تقریب ـ همان طور که مکرر گفته شده ـ غرض این است که فرقه های اسلامی , در مقام فکر و اعتقاد به یکدیگر نزدیک بشوند.ای بسا برخی از تصورات فرق نسبت به یکدیگر , با مباحثه و مذاکره , به استنتاج خوبی منتهی بشود , شایدبعضی از سوتفاهمها برطرف , و بعضی از عقاید تعدیل , و بعضی از افکار به طور واقعی به هم نزدیک بشود , البته اگر این بشود , بسیار بهتر از هر شکل دیگراست , حداقل این است که برروی مشترکات تاکید بشود. این گفتگوها و مذاکرات , کمترین فایده اش این خواهد بود. بنابر این , باید از طرح مسائل تفرفه انگیز خودداری بشود.
فتاوی مشترک
در مرحله ی فقهی نیز تبادل نظر بین مذاهب مختلف , در بسیاری از ابواب فقهی , به فتاوی نزدیک , بلکه واحدی منتهی خواهد شد. بعضی از فرق اسلامی , در برخی از ابواب فهقی , تحقیقات و پیشرفتهای قابل ملاحظه یی دارند , دیگران می توانند از آنها استفاده کنند. گاهی ممکن است در برخی از احکام و استنباطات اسلامی از کتاب و سنت , نوآوریهایی در اختیار بعضی از فرق اسلامی باشد , دیگران از آن استفاده خواهند کرد و به فتاوی نزدیک به هم یامشترک خواهند رسید. ما می بینیم گاهی فتوایی را از مذهبی نقل می کنند , در حالی که آن قتوا , فتوایی غریب در آن مذهب است . ممکن است اهل آن مذهب , از آن فتوا تحاشی بکنند , یا اصراری به آن نداشته باشند. چرا ما نگردیم تافتاوی مشترک را پیدا کنیم؟
تقریب عملی , مهمتر از همه ی نتایج تقریب
در نهایت و شاید مهتر از همه ی نتایج تقریب , تقریب عملی است , یعنی همکاری مسلمین بایکدیگر , منهای احساس جدایی عقیدتی فرقه یی .اگر دشمنان بگذارند , و اگر ما عاقل باشیم , این امربسیار ممکن و سهل التناولی است .
ما در میان خودمان و در جوامع دیگر , بخصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی , مکرر این را دیده ایم که برادران شیعه و سنی کنار هم می نشینند ودر مسائل عملی و سیاسی و مسائل مربوط به سرنوشت اسلام , طوری با هم تبادل نظر می کنند که اصلا به یادشان نیست که این مذهبش چیست و آن مذهبش چیست , ما همواره این احساس را در خودمان مشاهده کرده ایم و در بسیاری از معاشرانمان از اصحاب مذاهب مختلف , این را دیده ایم .
پس , این سه مرحله است : هم در مرحله ی اعتقاد , هم در مرحله ی احکام فقهی , و هم در مرحله ی همکاری عملی . آنچه که اینها را تضمین می کند , این است که اولا به توطئه ی دشمن هوشمندانه نگاه کنند , ثانیا به آن مواردی از اسلام که این تقریب را تضمین می کند , بیشتر فکر کنند.
توجه به مشترکات اسلامی به عنوان پایه های تقریب
در صدر فعالیتهای مرحوم آیت الله بروجردی (رضوان الله تعالی علیه ) برای تقریب آن طور که من شنیدم و تا حدودی اطلاع دارم ـ توجه به « حدیث ثقلین » بود که بین مذاهب مختلف اسلامی مورد اتفاق است و متواتر آن را نقل کرده اند. به همان شکلی که شیعه آن را نقل کرده , کتب برادران اهل سنت هم پر است , اگر چه به شکل دیگری هم نقل کرده اند. به هر حال , مساله ی اهل بیت و نظیر آن را که مورد قبول همه ی مسلمین است و همه ی مسلمین به آنان ارادت دارند و آنان را دوست می دارند و هر کدام به نحوی به آنان عقیده ی دینی دارند , محور قرار بدهند. در خود اسلام می شود مواردی را از متون اسلامی پیدا کرد که پایه های تقریب باشد.
جلوگیری از نشر آثار تفرقه انگیز
این مجمع در مقام عمل هم باید گروههای تحقیقات علمی چه در سایه ی همان دانشگاهی که ان شاالله تاسیس خواهد شد , و چه به شکل دیگر به وجود بیاورد که بتوانند در باره ی مسائل قابل بحث در تقریب , تحقیق و بررسی کنند.
البته یکی از کارهایی که باید انجام بگیرد , تلاش برای جلوگیری از نشر آثار تفرقه انگیز است , چه در محیط شیعی , چه در محیط سنی , الان برای ایجاد بغض و کینه , آثاری نوشته می شود و پولهایی خرج می شود.اگر بتوانیم , باید جلوی اینها را بگیریم . این گونه آثار , همه جا هم منتشر می شود. ما نمی گوییم که در ایران مطلقا منتشر نمی شود , نخیر , در ایران هم متاسفانه مواردی مشاهده می شود. آثار کینه برانگیز و تفرقه انگیزی از طرفین منتشر می شود. یکی از موارد توجه این مجمع , باید همین مورد باشد. بحث مذهبی بکنند , کتابهای متعدد بنویسند , استدلالات کلامی بکنند وفضایل مورد نظر خودشان را در کتابها بیاورند ـ این مقوله ی دیگری است ـ اما آثاری را که موجب تفرقه , کینه و تعمیق بغض است , منتشر نکنند , روی این نکته باید فکر بشود. ببینیم این مجمع واقعا چگونه می تواند به شکل مناسبی بر این معنا اشراف و نظارتی پیدا کند.
برای من کتابهای متعددی از نقاط مختلف عالم می رسد , که پیداست اصلا سعی افرادی بر این بوده که این کتابها برای ایجاد کینه و کدورت و بغض و نگرانی نوشته بشود. حالا که در جمهوری اسلامی بحمدالله پرچم اسلام و قرآن بلند است , و حالا که شعارها , شعارهای اسلامی و پرچاذبه است , سعی می کنند از طریق دیگری کینه ی این کشور , این ملت و این حکومت را در دل برادران مسلمان در نقاط مختلف عالم وارد کنند , کتابهایی مخصوص این کار می نویسند , دشمن که بی کار ننشسته است .