کالبدشکافى یک فاجعه

حسن هاشمیان
دقایقى از ساعت هشت صبح چهارشنبه گذشته سپرى نشده بود که تعدادى خمپاره به اطراف مرقد امام هفتم شیعیان در منطقه کاظمین اصابت کرد. در این حادثه هفت نفر از عراقیها کشته و ۳۷ نفر زخمى شدند. چنین هجومى این تصور را در میان مردم رواج داد که تروریستها عملیات مورد انتظار خود براى « مراسم کاظمیه» را به انجام رسانده اند و دیگر قادر نیستند عملیات جدیدى را در همان روز و در همان مکان انجام دهند. این موضوع عاملى شد تا زوار این مکان مقدس با اشتیاق بیشتر و اطمینان خاطرى فزونتر به سوى بارگاه امام هفتم شیعیان روانه شوند. در این میان، نیروهاى امنیتى بیشترین تمرکز خود را بر روى ماشینهاى مواد منفجره و یافتن آنها قرار داده بودند. براى این منظور موانع بتنى به شکل زیگزاگ بر روى پل « ائمه » تعبیه شده بود تا مانع ورود چنین ماشینهایى شود. نه وزیر دفاع و نه وزیر کشور که مسؤولیت حفاظت از امنیت شهروندان را به عهده داشتند ، به این موضوع فکر نکرده بودند که چنین موانع بتنى اگرچه به نوبه خود مى تواند جلوى ماشینهاى مواد منفجره را بگیرند اما در عین حال عامل متراکم شدن جمعیت بر روى پل «ائمه» هستند و در نهایت زمینه لازم براى شکل گیرى حادثه ۳۱ آگوست ( ۹ شهریور) را ایجاد کند. یک عامل دیگر که بیشتر بر تراکم جمعیت بر روى پل « ائمه » افزود: اقدامات پیشگیرانه وزارت کشور براى جلوگیرى از ورود ماشینهاى مواد منفجره به منطقه کاظمیه بود. طبق دستور این وزارتخانه از دو روز قبل از فاجعه، تمام راه هاى منتهى به مرقد امام هفتم شیعیان بر روى ماشینها بسته شد و تنها راه باقیمانده براى عراقیهایى که از منطقه « رصافه » در شرق بغداد مى آمدند، عبور از روى پل «ائمه » بود. در منطقه رصافه، شهرک « صدر» واقع است که بیش از دو میلیون نفر جمعیت دارد و اغلب آنها از هواداران «مقتدى صدر» محسوب مى شوند.
هم اکنون برآوردها و آمارهاى قربانیان حادثه از آن حکایت دارد که بیشترین کشته شدگان از اهالى این شهرک بودند و به این دلیل بیشترین حملات سیاسى علیه وزیر کشور ( وابسته به مجلس اعلا ) از سوى تشکل مقتدى صدر صورت گرفته است. آنها خواهان آن شده اند که در پى بروز این فاجعه هولناک دو وزیر کشور و دفاع استعفاى خود را تقدیم نخست وزیر کنند در هر حال، صاحب یک فروشگاه تلفن همراه که مغازه وى در کنار مدخل پل ائمه در شرق دجله واقع شده است به روزنامه« الشرق الاوسط» گفت که حادثه سه ساعت بعد از عملیات خمپاره اندازى بر روى بارگاه امام هفتم بوقوع پیوست. در این لحظات وى مشاهده کرد که جمعیت بسیار زیادى بر روى پل متراکم شده اند. راه منتهى به خیابان مرقد در غرب دجله به علت ازدحام جمعیت بسته شده بود و مردم جمع شده بر روى پل گرفتار شده بودند. در این میان، فریادى برآمد که فردى با داشتن مواد منفجره مى خواهد خود را در میان جمعیت منفجر کند. در این لحظه امواج انسانى متلاطم شد و جمعیت بشدت همدیگر را تحت فشار قرار دادند. افرادى که در کنار نرده هاى پل قرار داشتند براى فرار از این فشار خود را به رودخانه انداختند. افراد دیگر به گمان اینکه رودخانه مى تواند راه فرارى از فشارها و تراکم سنگین جمعیت باشد به زنان و کودکان کمک مى کردند که خود را به رودخانه بیندازند. در همین ارتباط، آمار قربانیان حکایت از آن دارد که بیشتر کشته شدگان یا زیر پا له شده یا در رودخانه غرق شده بودند. البته در غرب دجله و در خیابان اصلى ورود به کاظمین شایع شده بود فروشندگان اغذیه در دو طرف این خیابان غذاى مسموم به مردم عرضه مى کنند. براى اطمینان از این موضوع و مواجه با آن صدها نفر از نیروى پلیس وارد منطقه شده و در اثر گشت و بازرسى خود ، موجب بسته شدن راه و تراکم بیشترجمعیت شدند. علاوه بر این، ۱۵۰۰ نفر از نیروهاى ارتش را باید به مدخل شرقى پل ائمه اضافه کرد که از سوى وزارت دفاع مأمور بازرسى و تفتیش بدنى زوار بودند. در این میان، « حسین صدر» مسؤول بارگاه امام هفتم در کاظمین به الشرق الاوسط گفته است که در روزحادثه دو میلیون زائر براى زیارت این مکان مقدس در اطراف بارگاه گردآمده بودند.
داستان پل «ائمه»
پل ائمه در ابتدا از مجموعه اى «دوبه » ( وسیله باربرى سنگین دریایى که معمولاً بوسیله یک یدک کش در رودخانه هاى پر آب و دریاها کشیده مى شود ) که بوسیله طنابهاى محکم به یکدیگر بسته شده و دو طرف شرقى و غربى بغداد را به یکدیگر وصل مى کند ساخته شده بود. بغدادیهاى قدیم بارها به چشمان خود دیده بودند که راه عبور نه زیاد محکم بر روى دجله شکافته یا وسط آن از بین رفته بود. برخى روایتها در سابق هم حکایت از این مى کرد که تخریب این پل به دست دزدان صورت مى گرفت. سارقین براى جلوگیرى از تعقیب مأموران دولتى این پل را بعد از عبور از آن و پناه آوردن به کرانه دیگر رودخانه دجله، تخریب مى کردند. در سال ۱۹۴۶ و بعد از پایان جنگ جهانى دوم پل قدیمى کاملاً تخریب شد و به جاى آن پلى محکم و غیر قابل انهدام توسط انگلیسیها ساخته شد که تا به امروز باقى مانده است. نام سابق این پل به منطقه اعظمیه در شرق دجله منتسب بود که این نام مایه بروز اختلاف با ساکنین غربى دجله و اهالى «کاظمین» مى شد. اهالى منطقه غرب دجله نام پل مذکور را «کاظمین» مى گفتند در حالیکه سنى هاى منطقه اعظمیه که در شرق دجله ساکن هستند این پل را به نام پل اعظمیه مى شناختند. در عصر پادشاهان هاشمى در عراق براى جلوگیرى از دامنه دار شدن اختلافات میان اهل سنت و شیعیان تصمیم گرفته شد به برکت وجود سه امام در دو طرف دجله یعنى امامان موسى کاظم(ع) و محمد جواد(ع) از سوى شیعیان و امام ابوحنیفه از سوى سنى ها ، نام این پل را « ائمه » بنامند.
تقاضاى استعفاى دو وزیر دفاع و کشور
بعد از وقوع فاجعه پل « ائمه » بر روى رودخانه دجله ،یکى از سخنگویان مقتدى صدر در گفت وگو با تلویزیون «العربیه» خواستار استعفاى « بیان جبر » وزیر کشور و «سعدون دلیمى » وزیر دفاع به دلیل بى لیاقتى شد. سپس یکى از نمایندگان وابسته به مقتدى صدر در مجمع ملى عراق با آب و تاب این موضوع را پى گرفت و اعلام کرد: مدارک کافى براى مقصر نشان دادن این دو وزیر در حادثه ۹ شهریور در اختیار دارد. به دنبال این سخنان و با بالا رفتن شمار قربانیان« عبدالمطلب محمد على» وزیر بهداشت عراق که از نیروهاى معرفى شده از سوى مقتدى صدر به دولت عراق محسوب مى شود، به صراحت خواست که دو وزیر نامبرده استعفاى خود را تقدیم دولت کنند. سنى هاى عراق نیز به این اعتراضات پیوستند و بیشتر رهبران مذهبى و سیاسى آنان کوتاهى دو وزارت کشور و دفاع عراق را عامل اصلى بروز چنین حادثه اى عنوان کردند. اگرچه در بعد از ظهر روز حادثه، دو وزیر فوق الذکر طى یک کنفرانس خبرى تلاش کردند خود را در این حادثه مبرا و از اقدامات صورت گرفته از سوى دو وزارتخانه متبوعه خود دفاع کنند اما این توجیهات مانع از آن نشد که تعدادى از نمایندگان پارلمان عراق طرح استیضاح این دو وزیر را به صحن مجلس بکشانند. در این میان «بهاء اعرجى» نماینده پارلمان عراق و وابسته به جناح مقتدى صدر به خبرنگاران گفت : « ما خواستار کشاندن دو وزیر کشور و دفاع به مجلس و استیضاح آنها هستیم. ما کاملاً مطمئن هستیم که قصورى از سوى آنها رخ داده است. در این حادثه شلیک هوایى غیر مسؤولانه از سوى نیروهاى ارتش و پلیس بیشتر به ترس مردم دامن زد و آنها را به این سو و آن سو دواند. مشکل اصلى این است که اکنون خیلى عادى شده است که وزارتخانه هاى امنیتى و وزیران آنها هر کارى بکنند مورد مؤاخذه قرار نمى گیرند و این دلیل همه حوادث فاجعه آمیزى است که در کشور رخ مى دهد.» از سوى دیگر «خضیر خزاعى» عضو حزب الدعوه عراق ضمن متهم کردن بعثى ها و گروه هاى تکفیرى در دست داشتن در این حادثه اعلام کرد: نباید چنین فاجعه اى بدون شناخت مقصرین واقعى آن به گذر زمان سپرده شود. همچنین «جلال طالبانى» رئیس جمهورى عراق تروریستها را مسؤول وقوع این حادثه دانست و خواهان تحقیق درباره عوامل اساسى و چگونگى رخداد این فاجعه شد. «ابراهیم جعفرى» نخست وزیر نیز اعلام کرد که هیأت تحقیق قضایى را مأمور بررسى دلایل شکل گیرى این حادثه کرده است.
با این وجود تحلیلگران امور عراق معتقد هستند که حادثه پل «ائمه» دولت ابراهیم جعفرى را تضعیف کرده و از درون دولت و خارج از آن ، فشارهاى سنگینى را به دولت وارد نموده است به طورى که از هم اکنون « لیث کبه » سخنگوى دولت اعلام کرده است که احتمال تغییر برخى از وزیران وجود دارد. برخى اخبار نیز از اختلاف شدید نخست وزیر عراق از یک سو و دو وزیر بهداشت و راه از سوى دیگر بر سر پیامدهاى حادثه ۹شهریور حکایت مى کنند. جعفرى به شدت با کشاندن مسأله استعفاى دو وزیر کشور و دفاع عراق به رسانه هاى جمعى مخالف است اما وزیران جناح مقتدى صدر از اینکه این موضوع در تلویزیونها و مطبوعات مطرح شود، واهمه اى ندارند. در پاسخ به چنین مطالباتى، دو وزیر کشور و دفاع عراق طى یک کنفرانس خبرى به دفاع از خود پرداختند. بیان جبر وزیر کشور در اظهارات خود تأکید کرد که « ازدحام » جمعیت عامل اصلى وقوع رویداد ۹ شهریور بوده است. اما وزیر دفاع به شکل دیگرى به قضیه پرداخت. او گفت که پل ائمه از مدتى قبل به دلیل خرابى بسته شده بود و نیاز به تعمیر و مرمت داشت. اما احزاب سیاسى مختلف اصرار داشتند که حتماً این پل براى رفت و آمد زوار باز شود. او اضافه کرد که وى در اثر اصرار این احزاب سیاسى مجبور شد با باز کردن پل مذکور موافقت کند.
اکنون به نظر مى آید گروه هاى مختلف سیاسى در عراق، هر کدام، بنا به چشم انداز حزبى خود تلاش مى کنند از حادثه بوقوع پیوسته علیه رقیب خود استفاده کنند. اما على رغم تمامى این مناقشات سیاسى، بیشتر خبرنگاران حاضر شده در محل واقعه تأکید کردند که مردم دو طرف دجله، سنى ها در منطقه اعظمیه ( این منطقه سابقاً یکى از مهمترین مناطق طرفدار حزب بعث حاکم بوده و گفته شده است که این منطقه مهمترین پایگاه بعثیها در دهه ۵۰ قرن گذشته بوده و بسیارى از نیروهاى حزب بعث عراق از این منطقه برخاسته اند. ) و شیعیان در منطقه کاظمین در غرب دجله، برادروار براى نجات بازماندگان حادثه به یکدیگر کمک مى کردند.