دومین مشق بزرگ دموکراسى در افغانستان

جلال برزگر
نخستین انتخابات پارلمانى و شوراهاى ولایتى در افغانستان روز ۲۷ شهریور (۱۸ سپتامبر) به مثابه دومین مشق بزرگ دموکراسى در این کشور بعد از انتخابات سال گذشته ریاست جمهورى برگزار خواهد شد.
انتخابات پارلمان آخرین مرحله از روند انتقالى سیاسى پى ریزى شده در اجلاس بین المللى «بن» براى افغانستان است که تاکنون بعد از سقوط رژیم طالبان مرحله به مرحله به اجرا در آمده است. با برگزارى انتخابات و تشکیل پارلمان وظیفه قانون گذارى از دولت به پارلمان (ولسى جرگه) انتقال خواهد یافت، ۵۰ درصد نمایندگان مجلس بزرگان یا سنا (مشرانوجرگه) را در آینده، افراد حاضر در شوراهاى ولایتى تشکیل خواهند داد و مجلس سنتى بزرگان افغانستان (لویى جرگه) نیز با حفظ نقش خود در موضوعات مهم و به درخواست رئیس جمهور مى تواند تشکیل جلسه بدهد. انتخابات پارلمانى افغانستان بنا بود سال گذشته همزمان با انتخابات ریاست جمهورى برگزار شود، اما به دلیل مشکلات سازماندهى و همچنین نگرانى امنیتى در کشور به تعویق افتاد، طى ماههاى گذشته نیز افزایش نا امنى ها در مناطق مختلف و همچنین تأخیر در تأمین منابع مالى، نگرانى هاى زیادى نسبت به برگزارى انتخابات ایجاد کرده بود.
با این وجود، به نظر مى آید جامعه جهانى و افکار عمومى افغانستان پس از دوبار تأخیر رسمى زمان انتخابات، اکنون به مرحله اى رسیده اند که برگزارى انتخابات در موعد تعیین شده را قطعى تلقى مى کنند، هرچند، استان هاى جنوبى همانند «هلمند»، «زابل» و «اورازگان» کماکان شاهد تحرکات خونین گروه هاى نزدیک و وابسته به طالبان هستند. چندى پیش، «کوفى عنان» دبیر کل سازمان ملل متحد هم از بابت افزایش نا امنى و کشتار در افغانستان رسماً اعلام نگرانى کرد؛ با این اوصاف، به زعم کارشناسان و ناظران میزان نا امنى ها نسبت به یک ماه قبل کمتر شده، چرا که با نزدیک شدن موعد مقرر روند مذاکره ولابى گرى بین گروه ها و جریان ها افزایش یافته است. باوجود اینکه حزب «جماعت فرقان» با بدنه اصلى طالبان نتوانسته است آن طور که پیش بینى مى شد، جذب روند سیاسى تازه افغانستان شود و اکثر اعضاى آن این روزها به طالبان تندرو متمایل هستند، اما چهره هاى برجسته اى از بازماندگان رژیم طالبان معروف به طالبان میانه رو و در رأس آنها، «وکیل احمدمتوکل» وزیر امور خارجه رژیم طالبان و «ملاخاکسار» از دیگر اعضاى ارشد آن دولت، به عنوان نامزد در صحنه انتخابات حضور یافته اند. دفتر مشترک تنظیم انتخابات، کار رسیدگى به صلاحیت نامزدها را به پایان رسانده، رسیدگى به صلاحیت ها براساس سوابق، شکایات و نوع ارتباط با گروه هاى مسلح غیر مسؤول صورت گرفته است و گفته مى شود تعداد رد صلاحیت شدگان پس از خلع سلاح و اخذ تعهد از ۲۷۵ نفر به ۱۱ نفر رسیده است.
بنابر این ۵۸۰۵ نامزد براى احراز ۲۴۹ کرسى پارلمان که مطابق قانون اساسى ۶۷ نفر آنها باید نمایندگان زن باشند و ۴۲۰ کرسى شوراهاى ولایتى با یکدیگر رقابت خواهند کرد. روند برگزارى انتخابات در دیار بحران زده افغانستان و از پس جنگ هایى با قدمت بیش از ۲۰ سال میان اقوام و گروه هاى این کشور، بدون کمک کشورهاى خارجى امکان پذیر نیست، از این رو، امنیت انتخابات توسط هشت هزار نیروى ائتلاف بین المللى (ایساف) به رهبرى ناتو با همکارى نیروهاى مسلح دولت تأمین خواهد شد. در عین حال، برگه هاى رأى در کشورهاى انگلیس و اتریش به چاپ رسیده است و جوهر مخصوص انتخابات از کانادا خواهد آمد. در کنار این ها همه کشورهاى درگیر در پروژه مشارکتى بازسازى و احیاى دوباره افغانستان از آمریکا گرفته تا همسایگان این کشور حمایت سیاسى خود از تکمیل روند دولت سازى و تأمین ثبات و امنیت بیشتر در افغانستان را اعلام داشته اند. جالب اینکه «مان موهان سینگ» نخست وزیر هندوستان چند روز پیش در نخستین سفر یک مقام عالى مرتبه هندى به افغانستان طى ۲۹ سال اخیر که سفرى بسیار مهم ارزیابى شد، در مراسم افتتاح کار احداث ساختمان جدید براى پارلمان آینده افغانستان شرکت کرد، این ساختمان به کمک ۲۵ میلیون دلارى دولت هند احداث خواهد شد و سیاسیون افغان از آن به عنوان کمک سمبلیک دولت هند به روند جارى سیاسى در افغانستان یاد مى کنند.
در این میان، ۶ هزار حوزه رأى گیرى و ۱۴۰ هزار محل اخذ رأى در سراسر افغانستان روز ۲۷ شهریور پذیراى حدود ۱۳ میلیون نفر براى شرکت در انتخابات خواهند بود. براى انتخابات ریاست جمهورى ۱۲ میلیون نفر کارت شرکت در انتخابات دریافت کرده بودند که با احتساب ۲ میلیون کارت توزیع شده جدید، از مجموع ۱۸ میلیون نفر واجد شرایط رأى دهى، ۱۴ میلیون کارت شرکت در انتخابات دریافت کرده اند. پیش بینى مى شود اکثریت دریافت کنندگان کارت (حدود ۱۳ میلیون نفر) پاى صندوق هاى رأى حضور یابند.
 «اف - ۱۶» و «چارپا» درخدمت انتخابات
بانزدیک شدن موعد انتخابات، موجى از حملات معارضان وابسته به گروه طالبان در نقاط مختلف از جمله جنوب و شرق افغانستان شدت یافت. این وضع، نیروهاى آمریکایى را همراه با نیروهاى دولتى، به مبارزه اى سخت و جدى راهبر شده است. از سوى دیگر برخى کشورهاى عضو ناتو تصمیم گرفته اند در روند تأمین امنیت انتخابات پارلمانى و شوراهاى ولایتى مشارکت مؤثر داشته باشند. اسپانیا از جمله این کشورهاست که اخیراً تجلیل با شکوهى از ۱۷ سرباز خود که در اثر سقوط هلى کوپتر در منطقه «هرات» کشته شده بودند، به عمل آورد. و فوراً دو برابر عده کشته شدگان سرباز به افغانستان اعزام کرد. بلژیک نیز چهار فروند جت «اف ۱۶» به افغانستان فرستاده است. هلند هم چهار فروند از این نوع هواپیماها را راهى افغانستان کرده است. این در حالیست که چندى پیش فرانسه ۶ فروند اف ۱۶ را براى تأمین انتخابات در خاک تاجیکستان مستقر کرده بود، به گفته مسؤولان نیروهاى «ایساف» این جت ها از توانایى رسیدن به دور افتاده ترین نقاط افغانستان ظرف ۳۰ دقیقه برخوردار هستند.
«جیم گریس» رئیس بخش آمادگى ها براى انتخابات افغانستان چندى پیش تأکید کرد برگزارى انتخابات شوراهاى ولایتى و پارلمان به مراتب دشوارتر از انتخابات ریاست جمهورى در مهرماه سال قبل است. بنابرگزارش هاى موجود، براى برگزارى انتخابات در ۲۷شهریور از ابزارهاى عصر حجرى و مدرن مانند چارپا و هلى کوپتر به طور همزمان استفاده مى شود، به سبب کوهستانى و صعب العبور بودن مناطق مختلف و سطح بالاى بى سوادى در افغانستان، یکى از دشوارترین انتخابات ها زیر نظر مستقیم سازمان ملل متحد در پیش است. کمیته انتخابات اعلام کرده براى انتقال ۱۳۵ هزار صندوق رأى ۱۴۰ هزار شیشه جوهر و ۴۰۴ تن اثاثیه به ۲۶ هزار حوزه رأى گیرى که شمارى از آنها در مناطق صعب العبور واقع هستند از امکاناتى نظیر هواپیما، هلى کوپتر، خودرو و چارپایان استفاده خواهد شد.
آرایش سیاسى صحنه افغانستان در آستانه انتخابات
با فرا رسیدن ایام تبلیغات، در و دیوار شهرها و دهات افغانستان از پوستر و تراکت هاى نامزدهاى انتخابات پوشیده شده است و نامزدها از روش هاى سنتى و مدرن و از منبر و میادین گرفته تا مطبوعات و شبکه هاى تلویزیونى به کار تبلیغات خود مشغول هستند. چهره هاى معروف و مرتبط با جریان هاى سیاسى، زنان به صحنه آمده نامزدان مستقل هم هر کدام این روزها اوقات پرکارى را سپرى مى کنند. این بازار رقابت متأثر از صف بندى و آرایش سیاسى تازه اى است که در صحنه تحولات افغانستان شکل گرفته است. آن دسته از افراد و گروههاى جهادى که در انتخابات ریاست جمهورى، صف خود را از «حامد کرزاى» رئیس دولت انتقالى وقت جداکردند و با او به رقابت پرداختند، پعد از عدم توفیق در آن انتخابات، به طور منسجم ترى براى کسب کرسى هاى پارلمان گرد آمده و فعال شده اند. رقابت آنها با پشتون ها و تکنوکرات هایى است که حول محور کرزاى، انتخابات ریاست جمهورى را با موفقیت پشت سر گذاشتند. بعد از آن انتخابات، ۱۳ حزب و گروه جهادى و گروههاى تازه تأسیس نزدیک به نامزدهاى انتخابات ریاست جمهورى جبهه اى به نام «تفاهم ملى» را شکل داده و به عنوان جناح اپوزیسیون دولت اعلام موجودیت کردند.
اولین موضع گیرى پر سرو صداى این جبهه که توسط «سید محمد على جاوید» رهبر حزب حرکت اسلامى عنوان شده، اعتراض به «فضل الهادى شینوارى» رئیس «ستره محکمه» یا دادگاه عالى افغانستان بود که در خواست «شینوارى» از «جورج بوش» براى ابقاى «زلمى خلیل زاد» در افغانستان به عنوان سفیر آمریکا را نقض قانون اساسى و اقدام براى بى اعتبار کردن دستگاه قضایى دانستند. البته خلیل زاد در نهایت با دستور «کاندولیسارایس» وزیر خارجه آمریکا از افغانستان به عراق رفت و چندى است که سفیر آمریکا درعراق شده است. همین تغییر سفیر آمریکا از سوى شمارى از ناظران و فعالان سیاسى در افغانستان نشانه آن ارزیابى شد که آمریکا با علم به ترکیب نهایى پارلمان آینده افغانستان و اینکه جناح مجاهدین صاحب کرسى هاى زیادى در آن خواهد بود، خیلى به دنبال ایجاد جا به جایى در فراکسیون هاى اکثریت و اقلیت پارلمان نیست و احتمالاً با روش دیگرى اعمال نظر خود را در درون پارلمان پى خواهد گرفت، خلیل زاد آمریکایى افغانى تبار را برخى «شاه پنهان افغانستان» مى نامیدند که اراده او هر طور که بود، باید در مناسبات سیاسى افغانستان به کرسى مى نشست و حال، در غیاب او، جناح منتقد دولت احساس فراغ بال بیشترى پیدا کرده است. بویژه که در جریان انتخابات ریاست جمهورى، این جناح على رغم واگذارى نتیجه وزن و اعتبار خود را آن هم در حالى که نسل هاى اول مجاهد اغلب در صف کرزاى بودند، به رخ حریفان کشید و اکنون انتخابات پارلمان را وقت خوشه چینى مى داند.
«یونس قانونى» چهره جوان و روشنفکر جناح مجاهدین که جدى ترین رقیب کرزاى در انتخابات ریاست جمهورى بود و در حال حاضر، رهبر جبهه تفاهم ملى محسوب مى شود، طى روزهاى اخیر حملات تندى را متوجه مسؤولان برگزارى انتخابات کرده و دولت را به دخالت در امور انتخابات و تقلب متهم کرده است. قانونى، دفتر مشترک تنظیم انتخابات را وابسته به دولت خوانده است، چهره متنفذ جناح منتقد دولت، اظهار داشته است در حالى که حدود ۱۲ میلیون نفر در انتخابات پارلمانى افغانستان شرکت خواهند کرد، ۴۰ میلیون برگه رأى چاپ شده و دولت در تلاش است تا نامزدهاى مورد نظر خود را به پیروزى برساند. جبهه تفاهم ملى تهدید کرده است اگر دولت به خواسته هایش توجه نکند، دست به تظاهرات مى زند و حتى ممکن است انتخابات را تحریم کند. قانونى در سخنرانى هاى خود اعلام کرده است: مشکل آن است که حامد کرزاى و هوادارانش خواستار پارلمانى ضعیف و شکاف در میان نمایندگان هستند تا به این ترتیب بتوانند منافع خود و گروههاى قوم پشتون را فراهم کنند. او در مصاحبه اى با «بى.بى.سى» اتهام تلاش خود براى تأمین منافع تاجیک ها را رد کرد و گفت: ما متعهد به منافع ملى و قانون اساسى خواهیم بود. حامد کرزاى رئیس جمهورى افغانستان چندى پیش از تشکیل جبهه تفاهم ملى به عنوان جناح رقیب دولت استقبال کرده و آن را نشانه حرکت به سمت نهادینه شدن رقابت ها در قالب و با سمت و سوى سیاسى و عبور کشور از مرحله تفنگ سالارى دانسته بود. اگر چه برخى ناظران، این نوع اظهارات را سرپوشى براى تلاش جناح دولت به تحرکات خود براى کسب اکثریت پارلمانى دانسته اند، اما واقع آن است که انتخابات پارلمان از سمت و سوى یک رقابت جدى سیاسى برخوردار است و به سبب تعدد کرسى هاى نمایندگى، جناح دولت حتماً منتقدین را در پارلمان مشاهده خواهد کرد. این تکثر سیاسى و عدم یکدستى کامل قدرت و وجود پارلمانى ناظر در افغانستان چندان هم به برخلاف میل کشورهاى خارجى و همسایگان افغانستان نیست.
در همین حال، با توجه به بهره برداریهایى که جناح منتقد از مسائلى همچون ادامه نا امنى، وضعیت ضعیف معیشتى اقشار مردم و کند بودن روند بازسازى در مناطق مختلف کشور به عمل خواهد آورد و با توجه به جمیع جهات مختصات کنونى صورتبندى سیاسى در افغانستان، اکثر منابع صاحب نظر مثل مقامات دولتى، سیاسیون و روشنفکران مستقل و حتى دفاتر ناظرسازمان ملل متحد به این باور رسیده اند که جناح مجاهدین، اکثریت کرسى هاى پارلمان را به دست مى آورد و پیروز انتخابات خواهد بود. ولى اینکه رفتار آنها در پارلمان تاچه حد در تقابل با دولت و روند سیاسى جارى کنونى قرار گیرد، محل بحث است. البته شمار زیادى از مردم افغان در گفت وگو با خبرنگاران اظهار داشته اند به سابقه نمایندگانى که بر خواهند گزید، توجه خواهند کرد و آنهایى را که در خونریزیهاى بى دلیل سالیان قبل حاضر بوده اند، انتخاب نخواهند کرد. با احتساب آراى قوم اکثریت پشتون به نامزدهایى نزدیکتر به دولت (البته منتقدین دولت در میان پشتون ها هم وجود دارند) به نظر مى آید نتوان در مرحله کنونى قضاوت دقیقى از ترکیب پارلمان آینده داشت. اما به هر حال، منابع داخلى افغانستان پیش بینى مى کنند جناح اکثریت در پارلمان منتقدان دولت باشند. با این وجود، معلوم نیست که یونس قانونى حتماً بتواند ریاست پارلمان را به دست آورد. جناح مجاهدین ریش سفید تر از قانونى بسیار دارد و برخى از آنها در میانه رقابت تند سیاسى حامیان دولت و مجاهدین جوان و نو گرا قرار دارند. از این رو بعید نیست در صورت اکثریت یافتن مجاهدین در مجلس، تمایل جناح دولت براى ریاست پارلمان به فردى چون «برهان الدین ربانى» رئیس جمهورى سابق افغانستان باشد؛ همان فردى که کرزاى به قدرت رسیدن خود را در افغانستان علاوه بر همراهى آمریکا و سایر اعضاى جامعه جهانى و اقبال داخلى، مرهون انعطاف اوست. ربانى با وجود اختلاف نظرهایى با شمارى از حامیان کرزاى در انتخابات ریاست جمهورى از جمله جهادیون پیشکسوتى بود که همراه کرزاى باقى ماند و امروز، داماد او «احمدضیا مسعود»، برادر «شاه مسعود» فقید معاون اول «کرزاى» است.
به هر حال، ترکیب پارلمان افغانستان هرچه باشد و ریاست آن به هر جناح که برسد، مهمتر از همه، نفس تشکیل پارلمان و تکمیل حلقه هاى یک روند سیاسى است که جامعه بین الملل و آن دسته از کشورهایى که خواهان تشکیل نهادهاى دولتى، تسریع بازسازى و تأمین ثبات و امنیت در این کشور هستند، در آن نقش داشته اند. ایران نیز از جمله این کشورها محسوب مى شود که به رغم اختلافات سیاسى حاد با آمریکا، به اذعان مقامات دولت افغانستان وحتى آمریکا، تاکنون بیشتر در این روند همکارى کرده است تا رقابت. دومین مشق بزرگ دموکراسى در سرزمین زیان دیده افغانستان را براى تثبیت بیشتر امور در این کشور و منطقه،باید به فال نیک گرفت و از بابت آن به مردم همسایه شرقى تبریک گفت.