توافق یکجانبه

زهرا رفیعی
انتخابات شورایاری در 130 محله تهران در حالی برگزار می‌شود که با گذشت 5 سال از ارائه و اجرای طرح شورایاری هنوز شورای شهر و وزارت‌کشور بر سر قانونی بودن انجمن‌های شورایاری به توافق نرسیده‌اند.
انجمن‌های شورایاری از اسفند سال 1379 با هدف انتقال نظر مردم به شورای شهر و کشف توانایی‌های ساکنان محله و تکیه بر مشارکت‌های مردمی به طور رسمی فعال شدند. در دوره نخست شکل‌گیری شورایاری محلات در سال 79 این تشکل‌ها به دلیل آمادگی نداشتن ساختارهای اجرایی و مدیریتی برای پذیرش مشارکت مردمی، جدید بودن موضوع شورایاری، مشکلات فرهنگی – اقتصادی و اجتماعی انبوه در محلات، نبودن تعریف قانونمند مقیاس محله و نارسایی‌های ایجاد شده در ساختار شورای شهر تهران به حال خود رها شدند. به طوری که در سال 79 از میان 400 محله تهران تنها در 10 محله انجمن‌های شورایاری راه‌اندازی شد. اما کم‌کم این روند ادامه پیدا کرد و در سال 81 در 78 محله از 13 منطقه انتخابات شورایاری برگزار شد. این روند به گفته رسول خادم رئیس کمیسیون بسیار کند صورت گرفته و حرکت‌های محدودی که در این زمینه انجام شده است، عمدتاً در قالب تشکیل انجمن‌های امدادی بوده است.
از سوی دیگر باید در نظر داشت مدیریت مطلوب شهری تنها در صورتی عملی می‌شود که شهروندان نیز در آن مشارکت داشته باشند. به عبارت دیگر فقط با مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌ها و سیاستگزاری‌ها، برنامه‌ریزی طرح‌ها، اجرا و ارزیابی آنها و نیز نظارت همه‌جانبه آنان بر عملکرد مدیران شهری می‌توان امیدوار بود که شهر به طور مطلوب اداره می‌شود.
جامعه‌شناسان شهری معتقدند: مادامی که زمینه مشارکت پایدار و موثر شهروندان در اداره امور شهر و جامعه وجود نداشته باشد و در نتیجه آنان به این باور نرسیده باشند که مشارکتشان تاثیری در اصلاح امور خواهد داشت، به مشارکت ترغیب نمی‌شوند و حتی از آن دوری می‌جویند. مهمترین عواملی که مردم را به مشارکت سوق می‌دهد ایجاد زمینه‌های مساعد برای مشارکت است و این امر در گرو اعتقاد و پایبندی به حاکمیت قانون، شفافیت، کارآمدی، مدیریت نوآورانه، مدیریت تمرکززدا، ایجاد همنواییف برقرار ساختن امنیت فراگیر، تعامل با شهروندان، توسعه منابع انسانی، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی و داشتن دیدگاه راهبردی است. اما در ایران کمی شرایط فرق می‌کند. هنوز بسیاری از مسئولان از سپردن مسئولیت‌های اجرایی به مردم در راستای گسترش مشارکتشان هراس دارند. طرح ایجاد انجمن‌های شورایاری با پیش‌فرض «اعتقاد به دخالت مردم در سرنوشتشان مطرح شد.» به گفته دکتر پرویز بیران جامعه‌شناس قرار بود که در هر محله شورای محله انتخاب شود و این شورای محله‌ای موظف به تعریف و تشکیل گروه‌های کار محله‌ای باشد مثل «گروه یاالله» برای حوادث غیرمترقبه، «گروه النظافت من‌الایمان»، «گروه زیباسازی محله»، «گروه توانمندسازی زنان خانه‌دار»، «گروه ایجاد مشاغل برای جوانان»، «گروه تعاونی‌های چندمنظوره» و ... در این صورت شورای شهر تبدیل به ستادی می‌شود برای تنظیم و تسهیل فعالیت‌های صدها شورای مستقل در محدوده محله که روابط در آن رویارویی است، افراد یکدیگر را می‌شناسند، از کار هم خبر دارند، توان افراد و سابقه آنها نیز مشخص است. اگر این مجموعه خود را تکثیر می‌کرد و قانون هم به آنها اجازه می‌داد، می‌توانست براساس منابع محلی و منابعی که از خارج در اختیار محله قرار می‌گیرد، کارهای خود را تنظیم کند.
دکتر پرویز بیران استاد دانشگاه و کسی که طرح شورایاری را در سال 79 به شورای شهر ارائه کرد در توضیح بیشتر نحوه تامین منابع مالی محلات در طرح «انجمن‌های شورایاری» می‌گوید: «فرض کنید امروز در بخش خدمات شهری شهر تهران 100 میلیارد تومان هزینه می‌شود در طرح شورایاری پیش‌بینی شده بود که هر محله بتواند فضاهای سبز موجود را حفظ کند و آنها را آبیاری کند، زباله محله را جمع‌آوری و تفکیک کند و در نهایت سهم خود را از آن 100 میلیارد تومان بگیرد.» او با اشاره به اینکه قطعاً عده‌ای با این ایده مخالفت خواهند کرد می‌گوید: «لحظه‌ای تصور کنید که تنها ده نمونه از چنین محله‌هایی را راه‌اندازی کنیم، چه الگویی فراروی شهرها و شهروندان ایران قرار می‌گرفت و چه درسی به فرزندانمان می‌آموختیم. همچنین در این صورت بار دولت کم می‌شد و مشارکت مردم افزایش می‌یافت.»
کارهایی چون ارائه کمک‌های خیریه (صندوق قرض‌الحسنه)، نصب چراغ‌های راهنمایی بر سر چهارراه‌ها و جمع‌آوری اراذل و اوباش با استفاده از برقراری ارتباط با سازمان‌ها و ... توسط تعدادی از انجمن‌های شورایاری طی این سال‌ها انجام شد اما به گفته محمدرضا طالبی‌نژاد مشاور کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر تهران این انجمن‌ها قرار نیست مجری شوند. چون اگر در چارچوب وظایف اجرایی تعریف شوند به یک سازمان یا اداره تبدیل خواهند شد.
او می‌گوید ما برای آنها نقش‌های نظارتی، مشورتی، سیاستگزاری، آموزشی و ارتباطی در نظر گرفته‌ایم. وی که مسئول کمیته آموزش و تحقیق شورایاری‌ها است ادامه می‌دهد: تجربه نشان داده است که شورایاری‌ها در زمینه نظارت مشورت نسبت به سایر فعالیت‌ها موفق‌تر هستند.
وی در مورد دلیل این گرایش گفت: «آئین‌نامه شورایاری‌ها برای ورود به کارهای اجرایی خط‌قرمز تعیین کرده است امیدواریم در شورای شهر و وزارت‌کشور زمینه برای ورود شورایاری‌ها به این بخش با تغییر قوانین فراهم شود. همچنین عدم تمرین مشارکت در بین مردم مانع از حضور جدی آنها است. در دور اول تبلیغات برای مشارکت مهمترین کاری بود که شورای شهر و ستاد شورایاری انجام داد.
محمدرضا طالبی‌نژاد در مورد مسائل مالی شورایاری‌ها می‌گوید: در دور اول شورای شهر تهران به انجمن‌هایی که فعالیت مستمر داشتند برای برگزاری جلسات به صورت ماهانه 50 هزار تومان پرداخت می‌شد. برخی از شهردارهای مناطق مختلف بنا به اعتقادی که به مسئله مشارکت مردمی داشتند به برخی از این انجمن‌ها این پول را پرداخت می‌کردند و همچنین اتاقی برای برگزاری جلسات به آنها می‌دادند و برخی نیز که اصلاً حضور شورایاری‌ها را قبول نداشتند، همکاری با آنها را شروع نکردند.
وی در مورد دور دوم شوراها می‌گوید: در این دوره با وجود حمایت اعضای شورای شهر از انجمن‌های شورایاری برخی از شهرداری‌ها هنوز از حضور اعضا و همکاری با آنها استقبال نمی‌کنند. اعضای اولین دور شورای تهران در راستای اجرایی شدن ماده 71 قانون شوراها و همچنین برای رفع نیازهای فرهنگی – اجتماعی مردم لزوم انجمن‌های شورایاری را تصویب کردند و بدین‌منظور اساسنامه‌ای نیز تدوین شد. اعضای دومین دور در سال 82 تشکیل ستاد اجرایی به همراه شرح وظایف اعضا و دبیر این ستاد را به ماده 10 اساسنامه اضافه کردند. در آذر همان سال ماده واحده‌ای را به تصویب رساندند که براساس آن در راستای گسترش و نهادینه کردن مشارکت‌های مردمی و با توجه به تشکیل انجمن‌های شورایاری در محلات شهر تهران، شهرداری موظف به اختصاص مکانی مناسب از فضای شهرداری به انجمن‌های شورایاری شد. این امکانات به انجمن‌هایی داده می‌شود که به تائید ستاد هماهنگی شورایاری‌هایی که تحت نظارت شورای شهر تهران است رسیده باشند. این مصوبه هم‌اکنون عملاً بسته به سلیقه شهرداران اجرا می‌شود.
وقتی حرف از بودن یا نبودن شورایاری‌ها به میان می‌آید همه مسئولان با اشاره به نکات مثبت آنها لیست بلندبالایی از کارهایی که می‌توان از طریق انجمن‌ها انجام داد ارائه می‌کنند ولی وقتی پای عمل به میان می‌آید همه چیز بستگی به ساختار مشارکت‌پذیر شهرداری‌ها، شورای شهر و وزارت کشور پیدا می‌کنند. طالبی‌نژاد که از حداقل چهار سال پیش پیگیر مسائل شورایاری‌ها بوده است در مورد همکاری مسئولان، آن‌طور که به کسی برنخورد، می‌گوید: «شورای شهر در این دوره با ما خیلی همکاری کرد. امیدواریم که دوستانمان در وزارت کشور نیز بتوانند زمینه‌های قانونی فعالیت شورایاری‌ها را فراهم آورند. البته آنها هم دارند کارهایی می‌کنند.»
رئیس شورای عالی استان‌های کشور در مورد جایگاه قانونی شورایاری‌ها گفته بود تشکلی به نام شورایاری در قانون وجود ندارد و برگزاری هرگونه انتخاباتی در این راستا غیرقانونی است. منصور روشناسی این اقدام را حرکت سیاسی می‌داند و می‌گوید: همه می‌دانند این تشکل‌ها غیرقانونی‌اند. شوراهای اسلامی شهرها می‌توانند برای تسریع در امور مربوطه «انجمن محله» را تشکیل بدهند.
بر روی غیرقانونی بودن شورایاری‌ها در حالی اصرار می‌شود که موضوع برگزاری انتخابات و تشکیل شورایاری‌ها از ابتدای شروع به کار دومین دور شوراهای اسلامی در دستور کار کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای شهر قرار گرفت و اعضای آن هم‌اکنون نیز بر برگزاری دور جدید انتخابات تاکید دارند.
مهدی چمران رئیس‌ شورای شهر تهران در این‌باره می‌گوید: اگر مسئولان نخواهند به وظایف قانونی خود در مورد شورایاری‌ها به ویژه انتخابات آنها عمل کنند، شورای شهر تهران خود وارد عمل می‌شود. شورای شهر با انجام این کار نشان خواهد داد که شعار مشارکت مردمی را نه فقط در حد شعار بلکه در اجرای طرح‌ها و برنامه‌های شورا نیز مدنظر قرار داده است.
رسول خادم رئیس‌کمیسیون اجتماعی و فرهنگی شورای شهر با بیان اینکه شورایاری‌ها نیازمند حمایت هستند، می‌گوید: مسئولان نمی‌دانند شورایاری‌ها نماینده مردم هستند. دلیل اینکه خیلی از برنامه‌های فرهنگی در سطح تبلیغات باقی مانده و به جریان فرهنگی تبدیل نمی‌شود، نبود سازماندهی اجتماعی است.
وی در یکصدودهمین جلسه علنی شورای شهر از نمایندگان مجلس خواست اگر به مشارکت‌های مردمی اعتقاد دارند از طریق تغییر قوانین مشکلات مربوط به شورای محلات را حل کنند. هم‌اکنون نمایندگان 87 محله تهران منتظر برگزاری انتخابات هستند. این انجمن‌ها که حدود یک سال از پایان دوره‌شان گذشته است، توانسته اند مشکلات محله خود را به ستاد شورایاری و از آن طریق به شهردار منطقه خود منتقل کنند و در برخی موارد راه‌حلی را نیز پیشنهاد داده‌اند.