توسعه بنیادین

چین بر خلاف آمریکا که سهم علوم و تکنولوژی آن از ۲۵ صدم درصد در سال ،۱۹۷۰ به ۱۶ صدم درصد در سال ۲۰۰۳ از تولید ناخالص داخلی کاهش یافته، سهم آن در فاصله سال های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳ دو برابر شده است. این میزان در سال ۲۰۰۳ در حدود ۹/۹ میلیارد دلار بوده است. جمع هزینه های R&D در بخش های خصوصی و عمومی در سال ۲۰۰۲ به ۲۷/۱ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است. این میزان، چین را به عنوان سومین کشور بزرگ در R&D بعد از آمریکا و ژاپن قرار داده است.
با توجه به نیاز رو به تزاید چین به نیروهای علمی متخصص در نتیجه رشد سریع اقتصادی این کشور، دانشگاه ها سرمایه گذاری های گسترده ای برای تقویت دوره های علمی و مهندسی انجام داده اند. وزارت آموزش چین اعلام کرده است که تعداد دانشگاه های چینی که توانایی ارائه آموزش های علمی و مهندسی لازم در کلاس های جهانی را دارند در سال ،۲۰۰۳ چهاربرابر می شوند.
نتیجه این اقدام افزایش قابل توجه تحقیقات کاربردی است که به صورت مقاله در سطح جهانی ثبت شده است. البته چین سیستم حق ثبت خاص خود را دارد اما چینی هایی که اختراعات خود را در چین ثبت کرده اند، در فاصله سال های ۹۶ تا ،۲۰۰۱ سه برابر شده است. این نتیجه حمایت های گسترده دولت است. ون جیابائو، نخست وزیر چین در آوریل ۲۰۰۵ در یک سخنرانی اعلام کرد: علوم و تکنولوژی عوامل کلیدی و اصلی در بالابردن توان رقابتی قدرت ملی برای هماوردی در عرصه بین المللی هستند. بنابراین علوم و تکنولوژی مادر را نمی توان خرید. استراتژی ملی باید بر توانمندی و نوآوری های مستقل استوار باشد.
این گفته دارای یک پیام مهم است که انتقال تکنولوژی در قالب سرمایه گذاری های مستقیم خارجی دیگر جوابگوی نیاز رو به تزاید رشد اقتصادی و صنعتی چین نیست و انتقال تدریجی و کند باید تبدیل به یک سیستم تولید گسترده علم در داخل شود. در عین حال قدرت اقتصادی و صنعتی چین به حدی رسیده که توانایی تولید علم و تکنولوژی داخلی را فراهم ساخته است.
به هر حال در شرایط حاضر چین به عنوان قدرتی بزرگ در فرایند تحقیقات بنیادین قرار گرفته است. به گونه ای که بسیاری از ناظران داخلی و خارجی از چین به عنوان یک ابرقدرت در عرصه علوم و تحقیقات در آینده نزدیک خبر می دهند و هم اکنون نیز این مهم واقعیت دارد.
ارنست پریگ مشاور ارشد تجاری و تولید اتحادیه کارخانه داران در آمریکا در کتابی که در سال جاری (۲۰۰۵) با عنوان ظهور چین به عنوان یک سوپر دولت پیشرفته در حوزه تکنولوژی چاپ شد، هشدار می دهد که چین در حال حاضر رقیب اصلی آمریکا در عرصه نانوتکنولوژی است و قدرتمندانه ای در حوزه بیوتکنولوژی بویژه در کشاورزی در حال حرکت است. ربرت هاک تحلیل گر برنامه آمریکایی اطلاعات تکنولوژیک آسیا، هم بر این عقیده است که توانمندی های علمی چین در حال افزایش است اما من نوآوری های بنیادی در این کشور در دو دهه آینده نمی بینم اما این یک واقعیت است که آمریکا برای حفظ موقعیت علمی خود در جهان در مقابل رقبایی مثل چین باید به سازماندهی مجدد قدرتمندی خود در این عرصه بپردازد.
قدرت علمی، تحقیقاتی و تکنولوژیک چین امروزه در راستای نیازهای اقتصادی و صنعتی چین در حال حرکت است و به خوبی به تقاضای آن پاسخ می دهد. طرح های کلان و بزرگی بین وزارتخانه های اقتصادی، شرکت های خصوصی با همکاری دانشگاه ها برای ایجاد و تداوم این تعادل در حال اجراست و تحقیقات بنیادین در دانشگاه های مطرح و بزرگ متمرکز شده و آکادمی علوم چین، شبکه ای از ۸۵ مؤسسه در سراسر چین ایجاد کرده است. نکته قابل توجه اینکه میزان دستمزد و ارتقاء به شدت به تعداد مقالات و فعالیت های علمی وابسته است. در واقع می توان گفت حقوق انگیزه اصلی برای محققان و دانشمندان است.
بخش قابل توجهی از رشد علمی چین بر میزان بالای فارغ التحصیلان دانشگاهی استوار است. در سال ۲۰۰۱ در حدود ۳۳۷ هزار نفر در چین با درجه لیسانس در حوزه های علوم و مهندسی فارغ التحصیل شدند که این میزان برای آمریکا در همان سال ۳۹۸ هزار نفر بوده است.
در کنار کمیت موجود، دولت چین ترتیبات جالب و خاصی برای افزایش کیفیت تحصیلات عالی علوم و تکنولوژی در چین فراهم کرده است به گونه ای که تعداد فارغ التحصیلان کارشناسی ارشد و دکترا به سرعت در حال افزایش است. دولت چین با جذب اساتید بزرگ دانشگاه های آمریکایی، اروپایی و ژاپنی، امکان آموزش دانشجویان دوره های عالی را در محضر این اساتید فراهم ساخته است. برای مثال دانشگاه تسینگهوا با اساتید دانشگاه های دوک، پرینستون و استانفورد قراردادهایی بسته و امکان حضور آنها را فراهم ساخته است.
سیاست جالب توجه اینکه در حوزه های علوم و مهندسی در رده های مختلف دانشگاه های چین، دانشجویان با اساتید مختلف و برجسته جهان کار می کنند. میزان و کیفیت این نیروهای متخصص جدای از تأمین نیازهای واحدهای اقتصادی و صنعتی چین، عامل مهمی در جذب فعالیت های R&D شرکت های چند ملیتی در چین است.
در حال حاضر حدود ۶۰۰ آزمایشگاه و مرکز R&D در چین با سرمایه گذاری و هزینه شرکت های چندملیتی نظیر موتورولا، زیمنس، آی بی ام، اینتل، جنرال الکتریک و نوکیا ایجاد شده است. اکثر این مراکز با نیازهای بازار در چین فعالیت می کنند، اما برخی نیز در یک سطح گسترده تر و با توجه به رشد توانایی های داخلی چین به ویژه در حوزه IT فعال هستند. مرکز تحقیقات آسیایی مایکروسافت از جمله این مراکز می‌باشد.
نقش بخش خصوصی
از جمله پایه های استوار و مستحکم علوم، تکنولوژی و تحقیقات در چین، بخش خصوصی است. شرکت های بزرگ چینی تلاش های گسترده ای را در زمینه تحقیقات آغاز کرده اند و حتی مراکز تحقیق و توسعه در دیگر کشورها ایجاد کرده اند و به مانند دیگر شرکت ها، فعالیت های تحقیقاتی خود را در راستای سیاست ها و شرایط بازار گسترش داده اند .برای مثال شرکت هواوی که در زمینه شبکه های ارتباطاتی فعالیت می کند، حداقل ده درصد از فروش ۶/۵ میلیارد دلاری خود را به تحقیق و توسعه اختصاص داده است. این شرکت در حدود ۱۰ هزار محقق و پژوهشگر در اختیار دارد و به عنوان یک شرکت فعال در حوزه تحقیق و توسعه در حال نمایان شدن است.
دولت چین همچنین به سرعت در حال برقراری ارتباط بین بخش های عمومی و دولتی فعال در حوزه علوم و تکنولوژی و تسهیل انتقال تکنولوژی ها و نوآوری ها از آزمایشگاه ها به بازار است. یکی از نمونه این فعالیت ها این است که بسیاری از شرکت های در حال ظهور در حال چرخش مؤسسات تحقیقاتی و دانشگاه های دولتی هستند. این گرایش عمدتاً به سوی شرکت های خارجی است که ارتباطات علمی و تحقیقاتی وسیعی با دانشگاه های مطرح آمریکایی دارند. برای مثال شرکت Lenovo که در حوزه کامپیوترهای شخصی فعال است، گروهی از پژوهشگران آکادمی علوم چین را گردهم آورده است. این شرکت ها نوعاً توسط دانشمندان و مهندسانی اداره می شوند که ارتباطات گسترده ای با جوامع علمی دارند.
دولت چین فعالیت R&D را در سال های اخیر به حوزه های علمی پیشرفته و پیچیده نظیر ستاره شناسی و جانورشناسی توسعه داده است. اما کارشناسان به لحاظ اقتصادی چند حوزه مشخص را که چینی ها می توانند سریع برآیند را ببینند، پیشنهاد می کنند: حوزه اول نانوتکنولوژی و علوم مواد است. مؤسسات پژوهشی و تحقیقاتی چین هم اکنون در حوزه علوم فیزیکی نظیر ابررسانایی، تکنولوژی فیلم های ذره ای، نانو تیوب، فرآوری فیزیک کوانتوم فعال هستند. در زمینه ابررایانه ها، چینی ها پس از آمریکا و ژاپن سومین کشور دارنده پیشرفته‌ترین فن‌آوری‌ها هستند.
به هرحال این توان چین نگرانی هایی را در میان محافل علمی، تحقیقاتی و اقتصادی آمریکا ایجاد کرده است. در آوریل ۲۰۰۵، کنفرانسی برای بررسی پیشرفت چین در حوزه علوم و تکنولوژی در دانشگاه استنفورد آمریکا برگزار شد که مقامات سازمان های علمی، سیاسی و اقتصادی از هر دو کشور آمریکا و چین حضور داشتند. نکته قابل توجه در این سمینار نگرانی عمده سخنرانان آمریکایی از وضعیت رو به پیشرفت چین و افزایش توان رقابتی آن در مقابل آمریکا بود. با این حال اغلب آمریکاییان بر ضرورت یافتن چالش های عمده بر سر راه علوم و تکنولوژی آمریکا به جای پرداختن به وضعیت چین تأکید داشتند.
در این کنفرانس راهکارهایی از جمله جدی گرفتن آموزش ریاضیات و علوم در سطوح مختلف، تقویت انگیزه ها برای همکاری جهت سرمایه گذاری در پژوهش و افزایش حمایت های دولت از علوم فیزیک مورد توجه قرار گرفت. علاوه بر این یک واقعیت نیز برای شرکت کنندگان در سمینار آشکار بود وآن قابلیت تبدیل چین به یک ابرقدرت در حوزه علوم، پژوهش و تکنولوژی بود.