شاگرد تاریخ معلم مرمت

حمیدرضا حسینى: در کشور ما مرمتگران آثار تاریخى بسیاراند و کم نیستند کسانى که مدیریت حفاظت و مرمت بناهاى کهن را برعهده داشته اند ؛ اما تعداد افرادى که مرمت را از کار گل تا مدیریت درعالى ترین سطوح - و گاه همزمان - پى گرفته باشند، از عدد انگشتان یک دست فراتر نمى رود و «محمدحسن محب على» یکى از همان هاست؛ محب على از همان نسلى است که در سال هاى پرآشوب اشغال ایران به وسیله متفقین به دنیا آمد و کودکى و نوجوانى را در دوران ملى شدن صنعت نفت، زمامدارى دکتر محمدمصدق، کودتا وسال هاى پراختناق پس از آن طى کرد. بسیارى از هم نسلان او به مبارزه سیاسى روى آوردند و طرفه آن که هیچ یک سیاست را کسب و کار خویش نساختند؛ بلکه اغلب در یکى از رشته هاى علمى مدارج دانشگاهى را طى کرده و صاحب تخصص شدند. خانواده محب على خانواده اى سیاسى و وفادار به آرمان هاى نهضت ملى ایران بود و خود وى هنگامى که به دانشگاه ملى (شهید بهشتى کنونى) رفت با افرادى چون حسن آلاد پوش، میرحسین موسوى و عبدالعلى بازرگان همدوره شد.
محب على همراه با اینان در حلقه «بچه هاى نمازخانه» جاى داشت؛ بچه هایى که در یکى از زیرپله هاى دانشکده معمارى فعالیت سیاسى و اسلامى داشتند.گاه نیز با دعوت از دکتر شریعتى پاى سخنانش نشسته و به حرفهایى که یک دهه بعد عامل بسیج جوانان و روشنفکران اسلامى علیه رژیم پهلوى شد، گوش مى سپردند.
با این وجود، علاقه محب على به آثار تاریخى و این که از همان دوره دانشجویى براى تحقیق درباره بناهاى کهن به نقاط مختلف کشور سفر مى کرد، مجالى براى فعالیت گسترده سیاسى باقى نگذارد.
وقتى در سال ۴۸ دوره مهندسى معمارى رابه پایان برد، در همان دانشکده معمارى به عضویت «انستیتوى مرمت» درآمد که زیر نظر دکتر کسایى، دکتر سن پائولیزى و دکتر دلسى اداره مى شد.
او در اینجا طى دو سال درس هاى تئوریک و کارگاهى مرمت آثار تاریخى را طى کرد و آماده شد تا بعدها در کسوت یک مرمتگر چیره دست بسیارى آثار تاریخى کشور را از نابودى نجات دهد.
سال هاى ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۲ به خدمت در شهردارى تهران گذشت، اما عشق او به بناهاى باستانى موجب شد که پست مدیریتى اش در شهردارى را ترک کند و به عنوان کارشناس بناهاى تاریخى به استان فارس رود. این نخستین تجربه عمده محب على در حفاظت و مرمت آثار بود که حدود دو سال به طول انجامید و چون با موفقیت طى شد، موجب گردید که رئیس وقت سازمان ملى حفاظت آثار باستانى یعنى دکتر «محمود مهران» ، ریاست دفتر فنى سازمان در آذربایجان غربى را براى او در نظر گیرد. مهران مدتى در دهه ۱۳۳۰ وزیر فرهنگ بود و به گفته محب على دوره ریاستش بر سازمان حفاظت آثار باستانى که به دور از سیاسى کارى وتوأم با تخصص گرایى بود، درخشان ترین دوران مرمت و حفاظت آثار تاریخى ایران به شمار مى آید.
محب على تا سال ۵۸ در ارومیه باقى ماند و پروژه هایى مانند مرمت مسجد جامع و بازار ارومیه، قره کلیسا و تخت سلیمان را پى گرفت.
در همین زمان بود که سرسختى و سازش ناپذیرى او در حفاظت از میراث فرهنگى آشکار شد. امام جمعه وقت ارومیه مى خواست برخى از حجره هاى قاجارى مسجد جامع و چند مدرسه تاریخى را خراب ونوسازى کند؛ اما محب على مانع مى شد. از این رو وقتى شاه در سال ۵۶ به ارومیه آمد، امام جمعه به هنگام بدرقه وى در فرودگاه لب به شکایت گشود و گفت که فردى به نام محب على مانع اقدامات خیر او مى شود! شاه دستور رسیدگى داد و «تیمسار ورهرام» استاندار آذربایجان غربى از اداره فرهنگ و هنر توضیح خواست.
محب على در پاسخ، نامه اى مبنى بر مخالفت صریح با درخواست امام جمعه و توصیه شاه نوشت و خود نزد استاندار رفت. ورهرام نامه را خواند و چون آن را مطابق ضوابط فنى و قوانین حفاظتى دید، از پیگیرى موضوع صرف نظر کرد. آن زمان مخالفت با توصیه شاه حتى در حالت معمول نیز خالى از خطر نبود تا چه رسد از سوى محب على که خود و خانواده اش سیاسى بودند، خانه شان از سوى ساواک بازرسى شده بود و برادر کوچک ترش به سبب مبارزه با رژیم در زندان به سر مى برد.
در نهایت خطر را به جان خرید و از موضع خود عقب ننشست و همین باعث شد که هیچ یک از مدیران استان تامدت ها به دور آثار تاریخى نگردند! این سرسختى بعدها به یکى از خصوصیات بارز او بدل شد و سعایت خیلى ها را به ارمغان آورد.
خودش مى گوید: همواره گفته اند محب على بداخلاق است. اما من اهمیتى نمى دهم و خوشحالم از این که در پاسدارى از میراث گذشتگان ذره اى کوتاه نیامده ام.
با پیروزى انقلاب، سازمان ملى حفاظت آثار باستانى از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى جدا شد و به وزارت علوم پیوست.
محب على مى گوید: کار خوبى بود و اصلاً جاى ما و کار ما که جنبه مطالعاتى و پژوهشى داشت، در آنجا بود. دراین دوره او ریاست دفتر فنى سازمان در استان تهران را عهده دار شد وتا زمانى که سازمان میراث فرهنگى کشور با ادغام چند سازمان مرتبط شکل گرفت (۱۳۶۴) و آغاز به کار کرد (۱۳۶۶) در این سمت باقى بود.
در واقع او و مهندس حجت (معاون وقت وزارت علوم) ودکتر باقر آیت الله زاده شیرازى (مدیر سازمان حفاظت از آثار باستانى) در تشکیل سازمان میراث فرهنگى و تدوین اساسنامه آن همکارى نزدیکى داشتند و بالاخره موفق شدندکه ایده خود را به صورت یک قانون از تصویب مجلس بگذرانند.
محب على همچنین دفتر فنى استان تهران را به خانه قوام الدوله در گذر میرزا محمود وزیر یعنى قلب تاریخى پایتخت آورد تا میان محیط کار وحیطه کار تناسبى برقرار شود. اقدامات مرمتى او در این دوره بسیار است. اما درخشان ترین آنها مرمت مسجد جامع ورامین است که خالص ترین مسجد دوره ایلخانى (سده ۷ و۸ هجرى) به شمار مى رود. او مسجد را که ویران و رها شده بود، مرمت کرد و مهمتر این که با ایجاد تأسیسات لازم، نماز جمعه را به مسجد بازگرداند ؛ چون مى اندیشید مسجد جاى نماز است و زنده به نماز. مرمت این گونه بناها از آن رو حایز اهمیت بود که رموز و دقایق فراوانى را به مرمتگران مى آموخت. براى مثال در مسجد جامع ساوه که آثارى از سده دوم تا دهم هجرى را در خود جاى داده است، محب على کارنامه هشتصد ساله معماران ومرمتگران ایرانى را به چشم دید و هم از این رو است که مى گوید: گرچه از استادانى مانند دکتر اولیاء و دکتر کسایى بسیار آموختم، اما بزرگترین استادان من بناهاى تاریخى بودند: گنبد سلطانیه، کاخ گلستان، آتشکده فیروزآباد، ارگ بم، مسجد جامع ساوه و...
هر بنایى که مرمت مى کردم، کوله بارى از دانش را از عمق تاریخ به دست مى آوردم و مى دیدم که معماران و مرمتگران ایرانى چگونه در هنگامى که نه قوانین میراث فرهنگى بود، نه ضوابط مدون مرمتى و نه منشور آتن و ونیز ، با دقت و مهارت تمام به حفظ آثار گذشته مى پرداختند و بقایشان را براى صدها سال پس از خود تضمین مى کردند.
با آغاز به کار سازمان میراث فرهنگى کشور در مهرماه سال ،۶۶ محب على در مقام معاونت حفظ و احیاى سازمان قرار گرفت. مهندس «مهدى حجت» اولین رئیس سازمان او را در این سمت قرار داد، چون باور داشت که علاوه بر تخصص دانشگاهى داراى تجربه هاى کارگاهى است و پشت میزنشین نخواهد بود. این دوره از سخت ترین دوران ها براى میراث فرهنگى کشور بود. جنگ و به تبع آن کمبود اعتبارات و امکانات، حفظ آثار تاریخى را دشوار ساخته بود و بسیارى از این آثار هدف حمله مستقیم دشمن قرار مى گرفتند. در استانهاى مرزى و خصوصاً شهرهاى اشغالى هکتارها از بافت تاریخى کوبیده شد و دهها بمب و راکت بر بناهاى تاریخى اصفهان، تهران، ارومیه ، کرمانشاه و... فرو ریخت.
محب على مى گوید: اگر توانستیم با وجود کمبود امکانات از عهده کار برآییم، بدین سبب بود که شبانه روز کار مى کردیم و همکارانم در معاونت حفظ و احیاء به مراتب عاشق تر از من بودند: مرحوم خلیلیان، مرحوم دکتر حاج سیدجوادى، مرحوم خانم ثقة الاسلامى، مهندس اولیاء ، مهندس رایتى، دکتر یغمایى، مهندس سعیدى و... وقتى مسجد جامع اصفهان مورد اصابت موشک قرار گرفت، در عرض یک سال همه خرابى ها مرمت شد و همین طور بناهاى دیگرى مانند قلعه والى ایلام که تا ۷۰ درصد خراب شده بودند، به سرعت بازسازى شدند.
در مجموع محب على به مدت حدوداً هفده سال و در زمان چهار رئیس سازمان مدیریت بخشى را عهده دار بود که وظیفه حفاظت از قریب یک میلیون اثر و محوطه تاریخى را به دوش مى کشید. طى این دوران صدها اثر تاریخى از انهدام قطعى نجات یافتند و آنگونه که او مى گوید «عشق و علاقه» جاى خالى اعتبارات و امکانات را پر ساخت. با ادغام دوسازمان «میراث فرهنگى» و«ایرانگردى و جهانگردى» و تشکیل «سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى کشور» محب على نیز در مقام مدیریت پژوهشکده ابنیه و بافت قرار گرفت تا شاید چندى به دور از مشغلات اجرایى، به ثبت و ضبط اندوخته هاى چهل ساله خویش بپردازد و چراغى فراروى نسل جدید مرمتگران قرار دهد؛ او همین امسال مزد سال ها تلاش بى چشمداشت خود را دریافت کرد.
در تیرماه سال جارى «گنبد سلطانیه» به عنوان هفتمین اثر تاریخى ایران در فهرست آثار جهانى به ثبت رسید و تحت حفاظت بین المللى قرار گرفت. این در حالى بود که پایگاه پژوهشى و حفاظتى سلطانیه ازسال ۱۳۷۵ تحت مدیریت محب على به مرمت این سترگ ترین گنبد آجرى جهان همت گمارده و مقدمات پیوستن آن به آثار جهانى را فراهم آورده بود. در این سالها و پیش از آن «دکتر میرفتاح» کاوش هاى باستان شناسى و شناسایى حدود وثغور شهر سلطانیه را برعهده داشت و محب على چکیده تجربه هاى خود را براى زدودن غبار زمان از چهره یادگار ایلخانان به کار مى گرفت. او که حالا استادى بزرگ در مرمت بود، دوباره در محضر تاریخ به شاگردى نشست و توأمان آموخته هایش را به کام بنایى ریخت که آموزگار او بود!
به باور محب على گنبد سلطانیه حلقه واسط فرهنگ ایران قبل و بعد از دوره ایلخانان است و بزرگترین گواه بر این که چگونه جریان فرهنگى ایران، مغولان را پس از آن همه وحشیگرى، غارت و کشتار به راه آورد و رام کرد. مطالعات گسترده وى درباره ایستایى بنا، مرمت بخش هاى آسیب دیده بدنه، قریب ده سال تلاش براى به دست آوردن بهترین ترکیب کاشى براى گنبد و دست یازیدن به مرمت یازده هزار متر مربع تزئینات زیرگنبد که افزون بر هفتصد سال قدمت دارد، نه کارى است که در چند جمله و عبارت به وصف آید و او البته در این راه تلاش دوستان مشاور و همکاران خستگى ناپذیر خود خصوصاً جوان ها را از یاد نمى برد. دست آخر این که محمدحسن محب على که دو سوم از عمرش را براى حفظ آثار تاریخى ایران صرف کرد، کارنامه خود را چگونه مى بیند؟
«اگر خودستایى نباشد، از کارنامه ام راضى ام. آنچه درتوانم بود، فروگذار نکردم و هرگز اهل معامله نبودم. میراث فرهنگى این مملکت را به خودم، به مردم و به دنیا نفروختم. از این حیث بسیار مورد تهمت واقع شدم و برچسب کهنه پرستى، دگم بودن، عصبانى بودن و مخالف عمران بودن را دریافت کردم.حتى گاه تهدید شدم. اما مگر چقدر عمر خواهم کرد؟ ده سال و بیست سال زندگى در این دنیا چه ارزشى دارد که به خاطرش میراث فرهنگى آسیب ببیند؟ اکنون وجدانم آسوده است که هیچگاه عمل یا بى عملى ام موجب آسیب به یک بناى تاریخى نشد. دیگر در این دنیا چه مى خواهم؟»