حق امنیت حرفهای خبرنگاران
کامبیز نوروزی
1- در همه جهان خبرنگاری شغل پرمخاطرهای است. خطراتی که همهجا در کمین خبرنگاران است، ناشی از ذات حرفه او است. خبرنگار به عنوان چشم ناظر افکار عمومی موظف است آنچه را که در پیرامون میگذرد ببیند، بشنود، بکاود و در آینه رسانه به مردم یعنی صاحبان حق جریان آزاد اطلاعات برساند. دشواری کار خبرنگار آنجا است که وی بنا به طبیعت ذاتی حرفه روزنامهنگاری و حقوق بنیادین و مسلمی از قبیل حق کسب خبر بسیار چیزها میبیند یا میشنود که همگان قادر به دیدن یا شنیدن آنها نیستند. وظیفه خبرنگار این است که هیچگاه به اطلاعات و اخباری که به طور رسمی در اختیار او قرار میدهند، بسنده نکند و خود تلاش کند هرچه را که لازم است شخصاً دریابد. زیرا طبیعی است که مسندنشین کرسی قدرت همواره تلاش میکند فقط آنچه را که در چارچوب منافع اوست، منتشر کند، نه آنچه را که متضمن منافع عمومی است. حال آنکه خبرنگار به عنوان نماینده غیررسمی مردم برای اجرای حق جریان آزاد اطلاعات در انجام وظیفه حرفهای و کسب خبر در چارچوب نوع درک و تحلیل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود و رسانه متبوعش منافع عمومی را ملاک قرار دهد نه منافع صاحبان قدرت را. خبرنگاری که این قاعده را رعایت نکند یا شأن خود را به تعبیر ظریف مرحوم کیومرث صابری به حد «خبربیار» تنزل داده یا خلاف اخلاق حرفهای به فرمانبرداری قدرت در غلتیده است.
2- مخاطرات حرفه خبرنگاری از همینجا آغاز میشود. کار خبرنگاری آزاد و مستقل ممکن است با منافع یا اقتدار صاحب قدرت در هر حوزهای در تعارض قرار گیرد. دستکم آن است که ممکن است آنچه را که خبرنگار دریافت کرده و بازتاب میدهد، عیناً همان نباشد که افراد تمایل دارند. در جوامعی که رسانههای مستقل آزاد و هویت صنفی خبرنگاری و سازمانهای صنفی و حرفهای خبرنگاری آنها تثبیت و مستقر شده است، این تعارض بیشتر در قالب رقابت حرفهای تجلی مییابد و هر گروه و جریان که سهمی از قدرت سیاسی یا اجتماعی یا اقتصادی را فرهنگی یا ... را در اختیار دارد تلاش میکند از طریق اقدام و جریان رسانهای خود وارد عرصه رقابت شود. اگرچه این روش نیز تماماً مخاطرات کار خبرنگاری را از میان نمیبرد. هر اندازه آزادی و امنیت قانونی فعالیت رسانهها کمتر بوده و سازمانهای صنفی کمتر و ضعیفتر باشند، تعارضی که از آن سخن گفتیم به صورت انواع تعرضها به خبرنگاران نمود مییابد. تعرض به خبرنگاران حین انجام وظیفه حرفهای یا به سبب انجام وظیفه حرفهای ممکن است به صورت بازداشت و زندان باشد؛ ضرب و شتم، ممانعت از کسب خبر و اطلاعات یا توهین و افترا و به طور کلی انواع رفتارهایی که تماماً یا بعضاً مانع از انجام وظیفه حرفهای خبرنگار میشود. به این ترتیب خبرنگار در ترس و نگرانی از فشارها و تعرضها انجام کامل وظایف حرفهای خود را ترک میکند. یا حتی عملاً یا رسماً از هرگونه فعالیت حرفهای باز میماند. کم نبودهاند خبرنگارانی که با از دست دادن آزادی یا جان خود، بیشترین قیمتها را بر اثر تعرضهای غیرقانونی و نامشروع پرداختهاند. امروزه فیلیپین به عنوان ناامنترین کشور برای خبرنگاران شناخته شده است.
3- اگرچه در دهه اخیر خبرنگاران ایرانی فشارهای فراوانی را متحمل شدهاند و انواع عتابها و عقابها را که به دلیل انجام وظیفه حرفهای نثار آنان شد، پذیرا شدند، اما واقعیت این است که رشد جریان رسانهای و گسترش ساختارهای رقابت رسانهای و ورود انواع نحلههای سیاسی به فضای رقابت سیاسی عملاً میدان عمل فراختری را برای خبرنگاران ایران فراهم کرده است. اگرچه جامعه خبرنگاری امروز ایران از نظر سنی جوان است اما بی هیچ تردیدی، همین خبرنگاری جوان از نظر تعداد، انگیزه، استقلال، شرافت حرفهای، تمایلات آزادیخواهانه حرفهای، تلاش برای پیشبرد آزادی کار رسانه و ... دورهای را رقم زده است بسیار برجستهتر از تمام ادوار پیشین فعالیت رسانهای در ایران. این ارتقای کمی و کیفی، طبعاً باعث شده است امکان تعارض میان فضای روزنامهنگاری و کانونهای قدرت رسمی و غیررسمی یا دولتی و خصوصی افزایش یابد تا آنجا که هرکس در هر مقام و منصب در حکومت یا بیرون از آن به خود اجازه دهد با توهین به خبرنگار یا ضرب و شتم او مانع از انجام وظیفهاش شود.
اعتقاد دارم شکلگیری و توسعه اجتنابناپذیر زیرساختهای اولیه دموکراسی در ایران به قدری پیشرفت کرده که موجب شده است تعارض منافع سیاسی یا اجتماعی یا اقتصادی گروههای مختلف اجتماعی تدریجاً به سمت رقابت رسانهای سوق یابد و همین عامل یکی از موجبات توسعه فعالیت رسانهای و آزادی نسبی رسانهای در ایران شده است. به این ترتیب زبان رقابت رسانهای تا حدودی جانشین زبان زور و تعرض و تعدی به خبرنگاران و رسانهها شده است. این اتفاق، رویداد بزرگی است که بیانگر حرکت رو به گسترش نظام فعالیت رسانهای در ایران است که باید با ایجاد و تثبیت امنیت حرفهای خبرنگاران مسیر کمال بپیماید. چه هنوز بسیار مشاهده میشود که خبرنگاران حین انجام وظایف حرفهای خود در میدانهای خبری، از ورزشگاهها و خیابانها گرفته تا دستگاهها و سازمانهای دولتی و مجلس و غیره با تعرضاتی مانند توهین و ضرب و شتم روبهرو میشوند که مخل یا مانع انجام وظیفه حرفهای آنهاست. در این عرصه پرغوغا فرقی بین خبرنگاران رسانه دیداری کشور (تلویزیون) و مطبوعاتی و خبرگزاریها (با هر گرایش سیاسی) نیست. کمتر خبرنگاری را میتوان یافت که خواسته باشد با رعایت اصول حرفه خود در میدان خبر عمل کند و حین انجام وظیفه حرفهای یا به سبب آن، حداقل تجربه چندبار تعرض و ممانعت از انجام وظیفه حرفهای را پشت سر نگذاشته باشد.
4- مفهوم حق آزادی مطبوعات و اصولاً آزادی رسانه، منظومهای از انواع حقوق بنیادین مختلفی است که «حق برخورداری امنیت حرفهای خبرنگاران» یکی از آنهاست. چرا که خبرنگار به عنوان سلول حیاتی رسانه، اگر نتواند در انجام وظیفه خود که همان کسب خبر است، آزادی و امنیت داشته باشد، چیزی به نام جریان آزاد اطلاعات، که اصلیترین وظیفه و کارکرد رسانههاست، موضوعاً منتفی خواهد شد. در قوانین موجود ایران، اگرچه مبانی این حق شناسایی شده است اما بسیار ناقص و ناکافی است. به موجب ماده 5 قانون مطبوعات، کسب خبر حق قانونی مطبوعات است. بنا به تبصره 1 متخلف از این ماده مجرم شناخته شده و به مجازات انفصال خدمت از 6 ماه تا دو سال محکوم میشود. در تحلیل حقوقی، متصور از این تبصره کسانی هستند که در مسیر کسب خبر، که مهمترین عنصر آن خبرنگاران هستند، ایجاد ممانعت میکنند. این بیان در واقع به منزله شناسایی مبانی حق برخورداری از امنیت حرفهای خبرنگاران است. اما همه کسانی که با نظام فعالیت رسانهها آشنایی دارند و خصوصاً خبرنگاران رسانههای مختلف، اعم از رادیو و تلویزیون و مطبوعات و خبرگزاریها، به نیکی میدانند که این تبصره و ضمانت اجرایی آن برای رفع مشکل و تضمین کامل امنیت حرفهای خبرنگاران مطلقاً ناکافی و در نتیجه ناکارآمد است. خصوصاً آنکه باید توجه شود که خبرنگار کسی است که عنصر اصلی حق ملی جریان آزاد اطلاعات است و بدون آزادی و امنیت حرفهای او تحقق این حق اساسی ناممکن خواهد شد. امروزه با توسعه فعالیت رسانه و خبرنگاری در ایران، جا دارد چارهای برای این نقیصه قانونی و ایجاد آرامش در فضای رسانهای کشور و پیشرفت حق ملی جریان آزاد اطلاعات پیشبینی شود. برای رسیدن به این هدف ضروری است به فوریت و برای تضمین امنیت حرفهای خبرنگاران همه رسانهها مسئله تعرض به خبرنگار حین انجام وظیفه یا به سبب انجام وظیفه به عنوان یک جرم عمومی تعریف شده و برای آن مجازات سنگین منظور شود. اعم از آنکه تعرض به صورت لفظی و توهین مانند آن باشد و یا به صورتهای دیگر از قبیل حمله و ضرب و شتم و مانند اینها. طبیعی است خبرنگار خود نیز مکلف است قوانین جاری را در زمان انجام وظیفه رعایت کند ولی حتی عدم رعایت این قوانین نمیتواند موجب تعرض به خبرنگاران باشد. در صورت ارتکاب چنین مواردی توسط خبرنگار باید با رعایت قانون و از طریق مراجع صالح (مانند دادگاهها) با او برخورد شود. ابتکار دولت برای تقدیم فوری چنین لایحهای میتوان باقیات صالحات دولت اصلاحات در قلمرو آزادی مطبوعات و رسانهها را کمال بخشد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
