جست‌وجو در ادبیات و تصوف

محمد فتاحى
درباره محمود عابدى
درباره دکتر محمود عابدى، پژوهشگر ادبى و استاد دانشگاه متولد ،۱۳۲۳ فریدن اصفهان
دکتراى زبان و ادبیات فارسى از دانشگاه تهران
ـ شاگرد بزرگانى چون دکتر عبدالحسین زرین کوب، دکتر شهیدى، دکتر مهدوى دامغانى، دکتر پرویز ناتل خانلرى و...
دریافت لوح تقدیر از دانشگاه لاهور پاکستان براى تألیف کشف المحجوب هجویرى
تعلق عنوان کتاب سال جمهورى اسلامى به نفحات الانس در سال ۱۳۷۰
سخنرانى در دانشگاه جمهورى آذربایجان، رایزنى فرهنگى ترکمنستان و کنگره هاى مختلف داخلى
تألیف بیش از بیست مقاله علمى درمورد حافظ و تصوف و چاپ آنها در مجلات علمى دانشگاه مشهد، تهران، اصفهان، تربیت معلم و...
تألیف آثارى چون: تصحیح انتقادى نفحات الانس جامى، تصحیح و توضیح تکلمه نفحات الانس اثر عبدالغفور لارى، تصحیح کشف المحجوب، جست وجویى در نهج البلاغه، کلمات علیه، نهج البلاغه از کیست و...
آثارى که تحقیق روى آنها ادامه دارد:
شرح و تصحیح منطق الطیر همراه با دکتر تقى پورنامداریان
عشق و شور عارفانه صوفیان همواره از دلمشغولى هاى تاریخ نگاران و ادیبان و منابع دلنشین و پراهمیت تاریخ ادبیات ما بوده است.
براى گام نهادن در وادى پرشور صوفیان و آشنایى با آثار به جامانده از ایشان مى توان به دکتر محمود عابدى هم مراجعه کرد که سرى پرسودا دراین وادى پرشور نهاده است.
او بخش مهمى از مطالعات و تحقیقات خود را به بررسى آثار صوفیان اختصاص داده و با بررسى انتقادى این آثار و شرح و توضیح آنها راه را بر دوستداران این متون هموار کرده است.
دکتر محمود عابدى، پژوهشگر ادبى و استاد برجسته دانشگاه، در سال ۱۳۲۳ در یکى از روستاهاى فریدن اصفهان متولدشد.
تحصیلات ابتدایى را تا کلاس سوم دبیرستان قدیم در همان روستا گذراند. همان سال وارد دانشسراى مقدماتى شد و این دوره دوساله را در اصفهان سپرى کرد. براى ورود به دانشسراى عالى دیپلم ریاضى گرفت. اما چون آن زمان دانشسراى عالى منحل شد ناگزیر به خدمت در آموزش و پرورش پرداخت و به دلیل محدودیت هایى که براى شرکت معلمان درکنکور وجودداشت بعد از چندین سال در سال ۱۳۴۹ در دوره شبانه دانشگاه تهران و سپس در دوره دکتراى این دانشگاه پذیرفته شد. ضمن اینکه همه این سالها در آموزش و پرورش مشغول به فعالیت بود.
رساله دکتراى عابدى تصحیح انتقادى نفحات الانس بود. وى در سال ۱۳۶۳ از این رساله دفاع و با تجدید نظر کلى و جدى آن را در سال ۱۳۷۰ چاپ کرد. نفحات الانس که دومین تذکره معروف صوفیان است به وسیله جامى در سال ۸۸۳ به نگارش درآمده است و احوال بالغ بر ۶۱۸ تن از صوفیان را در خود دارد.
جامى از صدکتاب براى تألیف این کتاب بهره برده است. دکتر عابدى هم باشناسایى و معرفى آنها حدود اخذ و اقتباس جامى را نمایانده است. هرچند نفحات الانس سال ۱۸۵۹ در هندوستان چاپ شده اما هیچگاه با سبک و کیفیت تحقیقى دکتر محمود عابدى چاپ نشده است. وى درباره این کتاب مى گوید: «اغلب پژوهشگران این اثر را تحلیل مجدد «طبقات صوفى» خواجه عبدالله انصارى معرفى کرده اند. درحالى که بنده نشان داده ام که هرچند ۳۰۰تن از مشایخ این دو کتاب مشترک است اما این کتاب مجموعه اى از کتاب هاى قرون ۳ و ۴ است. مانند رساله قشریه، التعرف و شرح التعرف، اللمعه و...»
از مهمترین ویژگى هاى کارتحقیقى دکتر عابدى بر نفحات الانس، تعلیقات این کتاب است که تاحدود زیادى مشکلات کتاب را حل مى کند. فهرست هاى این کتاب بیش از بیست عدد هستند ازجمله فهرست مشاغل مشایخ، فهرست القاب صوفیان و... که درمورد کسب و کار و نحوه زندگى صوفیان اطلاعات دقیق و مستندى را دراختیار ادب پژوهان و خوانندگان تاریخ تصوف قرار مى‌دهد.
کارهاى تحقیقى دکتر عابدى را مى توان به دو بخش تقسیم کرد. اول: آنها که مربوط به تدریس دانشگاهى اند و به تصوف اختصاص دارند همانند نفحات الانس، تکلمه نفحات الانس، کشف المحجوب و... و دیگر ترجمه و تصحیح درزمینه آثارى که درمورد حضرت على و یا نهج البلاغه به زبان عربى نوشته شده است. که از میان این آثار مى توان به «جست وجو در نهج البلاغه»، «نهج البلاغه ازکیست»، «کلمات علیه» و... اشاره کرد.
کشف المحجوب، دیگر اثرمهم تحقیقى دکترعابدى است. این کتاب که نخستین متن فارسى درمورد صوفیان است در سال ۱۹۰۵ به وسیله ژکوفسکى تصحیح و چاپ شده بود. اما تصحیح دکتر عابدى که به توصیه دکتر شفیعى کدکنى صورت گرفته است در هر صفحه حداقل دو تفاوت اساسى و اصلى با چاپ ژکوفسکى دارد.
علاوه بر صد اختلاف عمده که در تصحیح وى دیده مى شود، توضیحات، تعلیقات وفهرست هاى این کتاب بى نظیر و منحصربه فرداست. وى با این ویژگى ها کتاب ارجمندى چون کشف المحجوب را به شکلى آسان یاب در اختیار دوستداران تصوف و ادب فارسى قرار داده است.
در زمینه شرح حال صوفیان و از آثار تحقیقى عابدى مى توان به تکلمه نفحات الانس اثر عبدالغفور لارى شاگرد جامى اشاره کرد. او در این کتاب مى‌نویسد:
آثارى که از دیرزمان درمعرفى مشایخ و بزرگان صوفیه پدیدآمده و گاهى هم «مقامات» نامیده شده اند، از جهات گوناگون ارزش هایى دارند؛ چرا که افزون بر معرفى شخصیتى فکرى و فرهنگى و در سایه او تعریف و توصیف بعضى از فضیلت هاى انسانى، جمعى از کسانى که در حلقه پیرامونیان شیخ بوده اند، نیز شناسانده مى شوند و هرچند عمده ترین مقصود پدیدآورندگان این «مقامات»ها ظاهراً همین است، اما امروز محققى که جست وجو گرانه در آثار گذشتگان مى نگرد آنها را چون گنجینه اى درمى یابد که هم بخشى ازتاریخ اجتماعى را در قوم خود دارد و هم سهم گروهى را در تحولات فرهنگى و اجتماعى مى نماید و هم بسیارى از عناصر فرهنگى، ادبى و اجتماعى را عرضه مى‌کند.
به سبب همین اهمیت و به دلیل روشن بودن شخصیت جامى دراین کتاب آن را تصحیح و شرح کرده است.
او معتقداست که ایرانى ها فرهنگ انسانى زندگى سازى داشته اند و از گذشته هاى دورخاک، آب و روشنایى براى شان مقدس و معتبر بوده است، مردمى که به این عناصر با چنین دیدى نگاه مى کرده اند به انسانها هم با نگاه خاصى مى نگریسته اند، به زندگى و شادى نگاهى مثبت داشته اند. ادبیات ما، آنهایى که وابسته به قدرت نیست و به انگیزه انسانى به وجود آمده، امروز براى همه انسانها مفید و سازنده است.
بى جهت نیست که اقوام دیگر مجذوب و دلباخته ادبیات عرفانى ما هستند. ما باید این ادبیات را شناسایى کنیم. ارزش هاى ماندگار آن را کشف کنیم، غبار تاریخ را از آنها بزداییم و به نسل امروزى و علاقه مندان ادبیات معرفى کنیم.
دکترمحمود عابدى بیش از بیست مقاله تحقیقى هم نوشته است. این مقاله ها هم در دو بخش تصوف که مربوط به معرفى کتاب هاى صوفیه مى شود و تحلیل اشعار حافظ تهیه شده‌اند.
روش او درمورد حافظ و نوشته هایى که براى شرح و تحلیل و غزل هاى حافظ نوشته است براین عقیده استوار است که مشکلات دیوان حافظ را باید باتوجه به کل اشعارش بررسى کرد. او پیشینه یک عنصر را در شعر حافظ کشف مى کند و سپس با پرداختن به شعر او مشکلات آنها را رفع مى‌کند.
نکته اى که ذکر آن درمورد دکتر عابدى ضرورى به نظرمى رسد محدودبودن آثار اوست. وى به کیفیت کارهایش بیش از هرچیز مى اندیشد و همین امر هم باعث شده است که کتاب هایى با حجم زیاد، دقت بى نظیر و کامل و بى نقص از او به جامعه ادبى کشور تقدیم شود.
تازه ترین کتابى که دکتر محمود عابدى روى آن تحقیق مى کند «منطق الطیر» است که با همراهى دکتر تقى پور نامداریان این تحقیق را ادامه مى دهد. او بهترین و نهایى ترین کار روى منطق الطیر عطار را اثر دکتر شفیعى کدکنى مى داند و با ذکر این مطلب که این کار با اشاره دکتر شفیعى کدکنى آغاز شده است اظهار امیدوارى مى کند که این کارتحقیقى، براى محققان ادب فارسى در بعضى از زمینه ها مشکل‌گشا باشد.
عابدى که وسواس علمى و دقت نظر را از اساتید برجسته اى چون دکتر عبدالحسین زرین کوب، دکتر مهدوى دامغانى، دکتر خانلرى، دکتر شهیدى و... آموخته سالیان دراز است که تدریس مى کند و با عشق و شور خاصى به تدریس ادامه مى دهد. چون معتقداست: «معلمى کار نیست. هرچند گفته اند کار پیامبران معلمى است اما درحقیقت معلمى عشق بازى است.
مزد معلمى در شغل معلمى است. اگر بتوانیم این حس را درخود ایجاد کنیم که ازکار خودمان لذت ببریم و افروختن چراغ هدایت را مسئولیت وجدانى خود تلقى کنیم و بدانیم آینده درگرو ماست، شغل معلمى با همه اجرهاى کمى که در برابر زجرهاى زیاددارد براى ما شیرین خواهد شد.»