چالش جدید سیاست‌هاى اقتصادى ژاپن

کتى ماتسویى در آگوست ۱۹۹۹ با گزارشى که درباره چگونگى آینده اقتصاد شماره ۲ جهان داد و در آن اعلام کرد که این اقتصاد در دست زنان است اکثر مردان ژاپن از تعجب ابروى خود را بالا انداختند. ماتسویى، سرپرست بخش استراتژیک شعبه گولدمن ساچه این پدیده را «womenomics» یا «اقتصاد زنانه» نامید.
این بخش از تحلیل ماتسویى نیمى از جامعه ژاپن را که مردان تشکیل مى دهند هشیار کرد و آنها را متوجه این نکته کرد که کیفیت کار ملى آنها پایین و مشارکت آنها در تولید ناخالص داخلى کشور ضعیف است. این نکته در حالى بیان شد که ژاپن با بزرگترین چالش درازمدت خود یعنى پایین بودن نرخ زاد و ولد مواجه است.
این دوران دیگر به پایان رسیده است که سیاستمداران به طور فزاینده زنان کارمند را تحت عنوان خودخواه و یا بیش از حد تحصیلکرده مسخره مى کردند. همچنین آنها به زنان جوانى هم که ازدواج را رد مى کردند و یا آنکه نمى خواستند بچه داشته باشند - که بسیارى از آنها هم با خانواده هاى خود زندگى مى کردند - لقب «انگلهاى مجرد» را داده بودند.
حالا شش سال ازآن زمان گذشته است، ماتسویى احساس مى کند که سقف شیشه اى ژاپن ترکهایى برداشته است به ویژه حالا که اقتصاد ژاپن نیاز به مرمت دارد.
ماتسویى مى گوید: «با آنکه هنوز پیشرفت هاى زیادى، چه در بخش عمومى و چه در بخش خصوصى، براى مشارکت کارى زنان نیاز است اما معتقدیم که ژاپن در نهایت در مسیر درست خود گام برمى‌دارد».
علاوه بر این، سرمایه گذاران بهتر است به صنایع از دیدگاه او نگاه کنند و سود ببرند آنجا که او مى گوید «اقتصاد زنانه دارد به یک موضوع سرمایه گذارى سکولار تبدیل مى شود». توجه داشته باشید که ماتسویى از واژه «سکولار» استفاده کرده است نه «دوره‌اى».
قدرت زنان
ماتسویى در گزارش تازه خود ۱۱۵ بنگاه اقتصادى را که ممکن است از افزایش قدرت خرید زنان بهره ببرند را بررسى کرد. این بنگاهها مراقبت روزانه، مراقبت از سالمندان، مستغلات، خدمات مالى، خرده فروشى آنلاین و ایمیل، غذاهاى آماده، مبلمان، تفریحات و سرگرمى را در بر گرفته است.
هنوز زنان در این کشور ۱۲۵ میلیونى از دارایى هاى کمترى نسبت به مردان برخوردار هستند و دستمزد آنها کمتر از مردان است. سقف شیشه اى ژاپن هنوز تعداد زیادى از زنان تحصیلکرده، باتجربه و جاه طلب را با خود دارد، زنانى که کارشان چاى دادن به مردانى که دور میز نشسته‌اند نیست.
همچنین، فقدان یک زیرساختار پیشنهادى براى زنانى که مى خواهند کار کنند و در همان حال کودکان خود را بزرگ کنند غالباً به این معنا گرفته مى شود که دوران بچه دارى و خانه دارى دارد افول مى کند. تا زمانى که مادران بیشترى مى توانند کار کنند، نرخ زاد و ولد هم افزایش نخواهد یافت، که این در نهایت مى تواند ژاپن را در دراز مدت با کمبود نیروى کار مواجه کند. آنچه سیاستمداران نمى توانند درک کنند آن است که نرخ پایین زاد و ولد در اصل یک نوع طغیان است.
سرمایه‌گذاران آماده مى‌شوند
با این حال کارها به آرامى و خوبى پیش مى رود . در اوایل سال جارى میلادى فومیکو هایاشى ، ۵۹ ساله به عنوان سرپرست اجرایى شرکت خرده فروشى «دایایى» و تومویو نوناکا، ۵۱ ساله ، به عنوان سرپرست اجرایى شرکت سانیو، منصوب شدند. اینها اولین زنانى هستند که در رده بالاى شرکتهاى مهم ژاپنى قرار گرفته‌اند.
کوایزومى، نخست وزیر ژاپن هم شایستگى زنان را بهتر درک کرده است. او در اواخر سال ۲۰۰۴ به دولت گفت «کمک کنید تا زنان بتوانند مهارت هاى خودشان را بهتر نشان دهند و در حوزه هاى مختلف از جمله تجارت پیش بروند». در انتخابات گذشته هم او تعدادى از زنان را تشویق کرد تا براى اداره دفاتر نامزد شوند.
تحقیقات داده ها هم این داستان را بیان مى کنند. ماتسویى خاطر نشان مى کند که «در خارج از ملزومات اقتصادى و یا در نتیجه انتخابات زندگى، بخش عظیمى از زنان ژاپنى به طور فعال در نیروى کار مشارکت دارند و منبع خیلى مهمى در رشد درآمدى و مصرف شده‌اند».
جنسیت و تولید ناخالص داخلى
در برخى از زمانها زنان نیروى پرقدرت اقتصادى محسوب مى شدند . از آنجا که بسیارى از زنان مجرد با اولیاى خود زندگى مى کنند در نتیجه آنها اجاره بهاى کمترى مى پردازند و این امر عدم تناسب درآمدها را به وجود مى آورد. این موارد را که آنها در فروشگاهها پول خود را خرج مى کنند و یا آنکه به مسافرت مى روند و نیز مردان زیادى نتوانسته اند به خاطر آنها شغلى را بدست بیاورند، کنار بگذارید. این معضل زمانى رشد مى کند که بنگاهها خواسته باشند کارهاى کلیدى را به زنان بسپارند. بویژه اکنون که بهبود اقتصاد ژاپن ایجاب مى کند تا کارفرمایان به استخدام دوباره بپردازند. این یک توسعه مهم در کشورى است که با اکراه قوانین مهاجرت خود را براى ورود نیروى کار تسهیل مى‌کند.
در سال ۲۰۰۴، نسبت اشتغال زنان در سطح پایین ۵۵ درصد بود. این نسبت با کشورى مانند ایالات متحده که نسبت اشتغال زنان آن در حد ۶۲ درصد و یا انگلستان که ۶۱ درصد است قابل مقایسه است. ماتسویى مى گوید که اگر نسبت اشتغال زنان در ژاپن به سطح ایالات متحده افزایش یابد به تولید ناخالص داخلى ژاپن ۱‎/۲ تا ۱‎/۵ درصد افزوده مى‌شود.
پیش به سوى آینده
همه اینها که گفته شد با بدهیهاى ژاپن که نگرانى اقتصاد دانان را برانگیخته مرتبط است.
طى دهه ۱۹۹۰، ژاپن براى ایجاد اشتغال اقدام به جاده سازى، پل سازى و سد سازى کرد که تمام منابع مالى آنها از مردم قرض گرفته شد. نتیجه این کار نه رشد بود و نه رونق بورس ، بلکه «تورم‌زدایى» بود و بدهیهاى انباشته اى که به ۱۵۰ درصد تولید ناخالص داخلى رسید.
اگر توکیو مى خواهد این مشکل را حل کند بهتر است به توصیه اقتصاددانان بین المللى گوش دهد که گفته اند: زنان را به کار بگیرید.
رهبران سیاسى و تجارى ژاپن باید نسبت به اشتغال زنان جدى تر فکر کنند، در غیر این صورت ممکن است رشدى رخ ندهد و بدهیهاى ژاپن هم به سختى کاهش یابد. آنها باید یکى از این دو راه را انتخاب کنند: بچه بیشتر یا دیون بیشتر؟