بازخوانی یک استیضاح

ایرج جمشیدی
استیضاح «محمد سعیدی‌کیا» وزیر راه و ترابری دولت اول هاشمی رفسنجانی در مجلس چهارم که در جلسه علنی روز سه‌شنبه یازدهم اسفند ماه 1371 مطرح شد، این روزها بار دیگر مورد اشاره نمایندگان فعلی عضو فراکسیون اقلیت مجلس قرار می‌گیرد و بسیاری به بازکاوی آن می‌پردازند. علت اشاره به این اقدام هم تشابه زیادی است که بین دلیل استیضاح سعیدی‌کیا با استیضاح «مصطفی محمدنجار» وزیر دفاع وجود دارد با این تفاوت که بانیان استیضاح سعیدی‌کیا نمایندگان محافظه‌کاری چون محمدرضا باهنر، محسن کوهکن، احمد ناطق‌نوری و محسن یحیوی بودند اما طراحان استیضاح نجار نمایندگان چپگرایی چون تابش، شجاع‌پوریان، گرامی مقدم، پیرموذن، علیخانی و تعدادی دیگر از نمایندگان نزدیک به این طیف سیاسی هستند. آنان در آن زمان فراکسیون اکثریت را تشکیل می‌دادند اما استیضاح‌کنندگان وزیر فعلی دفاع در فراکسیون اقلیت جای می‌گیرند. از این تفاوت‌ها که بگذریم مابقی شرایط استیضاح تقریباً یکسان است.
نگاهی به استدلال نمایندگان محافظه‌کار استیضاح‌کننده سعیدی‌کیا نشان می‌دهد آنان به فاصله چند روز از برخورد دو هواپیمای نظامی و مسافربری با یکدیگر در آسمان تهران بلافاصله طرح استیضاح وزیر راه را آماده کردند و نمایندگان اقلیت فعلی مجلس هم تقریباً یک هفته بعد از سقوط هواپیمای نظامی سی ـ 130 حامل خبرنگاران استیضاح وزیر دفاع را در دستور کار خود قرار دادند. اما موج انتقادات مطرح شده از سوی فراکسیون اکثریت از اقدام فراکسیون اقلیت در استیضاح وزیر دفاع باعث شده تا آنان در مقام دفاع از خود جلسه علنی مجلس در اسفند ماه سال 1371 را به یاد محافظه‌کاران بیاورند. «علی‌اکبر ناطق‌نوری» رئیس وقت مجلس پیش از طرح استیضاح سعیدی‌کیا توضیحاتی را به این شرح داد: «استیضاح همان طوری که مردم ما و ملت شریفمان هم در جریان هستند، نه تنها چیز مذمومی نیست، چیز بدی نیست، بلکه ممدح هم هست و مثبتاتی هم دارد... استیضاح براساس قانون اساسی حق نمایندگان محترم مجلس است و یکی از طرق اعمال نظارتی است که مجلس می‌کند... این هم برای تقویت مجلس است... هم بها دادن به مردم است، مردم را در جریان مسائل قرار دادن است، هم تقویت دولت است. این استیضاح یک فرصتی به مسئولین اجرایی می‌دهد که تبیین کنند، توضیح بدهند و رفع ابهام بکنند... و این در کل به خیر و صلاح نظام، کشور، دولت و دستگاه‌های اجرایی است منتها مشروط است به اینکه در یک فضای سالم، صمیمی و با صفا مسائل مطرح شود.»
پس از سخنان ناطق‌نوری تعدادی از نمایندگان در موافقت با استیضاح سعیدی‌کیا سخن گفتند از جمله احمد حبیبیان از محافظه‌کاران مجلس چهارم به طرح چرایی استیضاح پرداخت و گفت: «اگر امروز اینجا در مقام استیضاح ایستاده‌ایم اولاً انشاءالله برای خداست و ثانیاً این ضرورت اجتماعی و درک مصالح نظام است که ما را شرعاً و قانوناً بر انجام این وظیفه وادار نموده است... مسئولین این نظام پست و مقام را مانند مولا و مقتدایشان امیرالمومنین علیه‌السلام آن را از ترشح عطسه بز ماده هم ناچیزتر می‌دانند... جناب آقای وزیر اکنون ما به نمایندگی از توده‌های مردم، شما را مورد استیضاح قرار می‌دهیم... این سئوال تنها چند نماینده نیست، بلکه سئوال میلیون‌ها ایرانی علاقه‌مند به نظام، به خصوص خانواده‌های داغدار حوادث اخیر است که امروز در قالب استیضاح با جناب‌عالی در میان گذاشته می‌شود.»
محمدرضا باهنر که طراح اصلی استیضاح سعیدی‌کیا به شمار می‌رفت نطق اصلی را در موافقت با استیضاح بیان کرد. وی هم دلایل خود را در آن جلسه چنین گفت: «در مسئله استیضاح اصولاً اشکالات مدیریتی مطرح می‌شود نه حکمیت قضایی و ثانیاً اشکالات مدیریتی ربطی به صلاحیت‌های عمومی وزیر مورد استیضاح ندارد... اصولاً وزیر در بسیاری از کارهای وزارتخانه مباشرت و حتی معاونت ندارد از نظر قضایی جرمی که اتفاق می‌افتد وزیر شرعاً و از دیدگاه قضایی اسلامی اگر مباشر در جرم نباشد، نباید محکوم شود... بنابراین در استیضاح، مجلس دنبال مجرم نمی‌گردد، چون نه شأن مجلس این است و نه اختیار آن... مجلس صلاحیت وزیر را در مقایسه با مسئولیت‌های سنگین و خطیر و حساس وزارت بررسی می‌کند و ممکن است فردی به رغم تدین، تقوا و اعتقاد عمیق به خدمتگزاری برای مردم صلاحیت وزارت نداشته باشد... بحث ما بر سر جلوگیری از تکرار حادثه است بنابراین در این بخش به صورت اخص اصلاً در مورد مقصر اصلی قضاوت نمی‌کنیم و انشاءالله نتیجه را به کمیسیون ویژه می‌سپاریم. بسیاری به ما گفتند آقای سعیدی‌کیا متدین و با تقواست (نقل به مضمون) ما گفتیم به تدین، تقید و تقوا و دوست داشتنی بودن جناب آقای سعیدی‌کیا که ما هیچ شکی نداریم و من قطعاً پشت سر ایشان نماز می‌خوانم و مطمئن هستم که نماز من صحیح است، اما بحث، بحث مسائل دیگری است.»
«احمد سالک» یکی دیگر از محافظه‌کاران مجلس چهارم هم چنین سخن گفت: «امضاکنندگان استیضاح برای خدا و مصالح اسلام و کشور و براساس حفظ مصالح ملت، دور از هرگونه حب و بغض یا دوستی و دشمنی و یا عرض اندام و خودنمایی و یا خط سیاسی... بلکه برای دفاع از حفظ جایگاه مجلس و حقوق مردم و ایتامی که در جریان سوانح، بی‌سرپرست و داغدار شدند، اقدام نموده است.»
سیدمحسن یحیوی که در مجلس فعلی هم نمایندگی مردم بروجرد را برعهده دارد و در آن مجلس هم نماینده بود در موافقت با استیضاح چنین گفت: «ما استیضاحی را که روشن‌کننده یکی از عوامل این نارضایتی‌ها و بی‌اعتمادی‌های مردم است... آن را دفاع از جناب هاشمی رفسنجانی و تحکیم اعتبار حکومت کار و تلاش ایشان می‌بینم و (استیضاح) این اطمینان را به مردم می‌دهد که نمایندگان آنها در حفظ حقوقشان همت می‌گمارند. مردم ما به تجربه دریافته‌اند که ایمان و اخلاص و جبهه رفتن و متدین بودن شرط لازم برای یک مدیر هست ولی شرط کافی نیست و شرط کافی برای اداره امور توان مدیریت مدیر است و در طول عمر کوتاه انقلاب ما شاهد زیان‌های ناشی از سپردن مسئولیت‌ها به افراد مومن و مخلص ولی فاقد مدیریت لازم بوده‌ایم... به رغم اینکه ما با بازماندگان قربانیان این حوادث همدردی می‌کنیم و غالباً در مجالس سوگواری آنها شرکت جسته‌ایم و بعضاً با حضور در مجالسی که در آن نوعروسانی که بیش از چند ساعت از زفاف آنها نگذشته و برای تیمن و تبرک عازم قبر مطهر امام هشتم(ع) شده بودند و در حادثه اخیر به قتل رسیدند و به سوگ نشسته بودند حضور به هم رسانیده و متاثریم، ولیکن نمی‌خواهیم با این حوادث احساساتی برخورد کنیم بلکه برای ریشه‌یابی وقایع ضرورت دارد برخوردی منطقی داشته باشیم... علت این حوادث یا بهتر بگویم اصلی‌ترین علل این حوادث را ضعف مدیریت در اشکال مختلف آن در وزارت راه و ترابری می‌بینیم... آنهایی که بیان می‌کنند (استیضاح) باعث تضعیف ریاست‌جمهور است واقعیت ندارد، آرزوی ما این است که استیضاح وسیله تنبهی برای بقیه باشد... عده‌ای می‌پرسند چرا شش یا هفت ماه که تا تشکیل دولت آینده باقی نمانده است صبر نکردید و در آن زمان به هر وزیری که مناسب ندیدید رای ندادید، پاسخ ما این است که در شروع این مجلس همان طوری که قبلاً اشاره شد در برابر تصمیم نمایندگان بر استیضاح چند وزارتخانه به ما گفتند یک سال و چند ماه تا پایان دوره ریاست جمهوری مانده است، بهتر است صبر کنید... نمایندگان هم با این امید که وزرا روش خودشان را اصلاح می‌کنند صبر کردند و لیکن نه فقط اصلاح انجام نپذیرفت بلکه بعضی از وزرا جری‌تر شدند و تا حد اهانت به مجلس پیش رفتند. (عده‌ای از نمایندگان ـ احسنت ـ احسنت.)
در این جلسه سعیدی‌کیا به دفاع از خود برخاست و طی دو ساعت به توضیح شرایط عمومی حمل و نقل جاده‌ای، ریلی و هوایی کشور پرداخت و در مجموع به ضعف‌های ساختاری بسیاری اشاره کرد. اما پس از سخنان وزیر وقت چند تن دیگر از نمایندگان محافظه‌کار هم که در حال حاضر نیز جزء فراکسیون اصولگرایان مجلس هفتم هستند به بیان سخنانی پرداختند. از جمله محسن کوهکن نماینده لنجان چنین گفت: «بدون مقدمه بحث را شروع می‌کنم. آیا اقدامات پیشگیری برای جلوگیری از اینگونه حوادث در سازمان هواپیمایی کشور انجام شده یا خیر، این هیچ ربطی به ماهیت برخورد هواپیما ندارد... مطلب دوم در مورد تعویض مدیریت‌ها، ایشان پذیرفتند که این تعویض‌ها انجام شده. برادر عزیزمان جناب آقای سیفیان (یکی از معاونین سعیدی‌کیا) این را جزء اقتدار یک وزیر می‌دانند. عرض من این است اگر تعویض‌های مکرر جزء اقتدار یک وزیر هست پس جایگاه و بحث تثبیت مدیریت در نظام شما بفرمائید کجا است؟ بنده از دم انتخاب می‌کنم، بعد هم از دم عزل می‌کنم، بعد هم بگویم این اقتدار من است، این یک روی سکه است، یک روی سکه هم این است که من اشتباه انتخاب کرده‌ام. رسیده‌ایم به اینکه اشتباه شده، دارم عرض می‌کنم، این احتمال هم وجود دارد.»
احمد ناطق‌نوری نماینده نور هم در آن جلسه با اشاره به اینکه هاشمی رفسنجانی خود زمانی رئیس مجلس بوده خطاب به او چنین گفت: «این توقع را هم داریم که ایشان برخاسته از مجلس هستند و مجلس را می‌شناسند قداست مجلس کجا است؟ حرمت مجلس کجا است؟ مجلس‌نشینان!
مگر نه اینکه مجلس در راس امور است، این راس امور کجا است؟ مگر نه این است که مجلس بزرگ‌ترین قدرت است به فرموده امام راحل، کجا است؟ مگر نه این است که نمایندگان عصاره فضایل این ملت هستند اگر عصاره فضایل این ملت نتوانند در رابطه با خون‌هایی که ریخته می‌شود سئوال کنند چه کسی حق دارد سئوال کند؟...
در اینجا فقط مسئله این حادثه هواپیما نیست که همه زوم کردیم روی همین هواپیما. بحث در عدم مدیریت و عدم کارایی یک مسئول اجرایی است... همه وزرای ما عزیز هستند، همه با تقوا هستند و همه دارای تدین هستند و همه مورد اعتماد هستند اما آدم خوب با یک وزیر کار بلد قوی، مدیر و آگاه از زمین تا آسمان فرق است. یک وزیر خوب آن وزیری است که مدیریت قوی را اعمال کند.»
ناطق نوری آخرین نماینده‌ای بود که در مخالفت با وزیر راه سخن گفت و پس از آن رای‌گیری به عمل آمد. براساس نتیجه رای‌گیری که با ورقه به عمل آمد سعیدی‌کیا فقط با اختلاف یک رای توانست بار دیگر رای اعتماد مجلس را بگیرد. در آن جلسه عده نمایندگان حاضر 242 نفر بود که 121 نفر به استیضاح رای موافق دادند. ناطق‌نوری رئیس مجلس هم در پایان گفت مسائل و مباحث بسیار خوبی مطرح شد، نقش استیضاح هم همین است که مسائل بیان شود، توضیح داده شود، مردم در جریان قرار بگیرند و به هر حال معنایش لزوماً رای آوردن یا نیاوردن نیست.