تحولات سرنوشت‌ساز سومالی

 بهروز ساقی
پس از چهارماه درگیری در شهر «موگادیشو»، پایتخت کشور جنگ زده سومالی و اطراف آن، مبارزان مسلمان موسوم به «طرفداران محاکم شرعی» سرانجام موفق شدند این شهر را به طور کامل به کنترل خود درآورند. آنان همچنین توانستند شهر مهم و استراتژیک بلعاد در شمال موگادیشو را در اختیار خود بگیرند. پایتخت سومالی از 15سال پیش و از زمان شروع جنگ داخلی در این کشور در اختیار گروه های تحت حمایت آمریکا بوده است و خارج شدن این شهر از تسلط آنان تحولی عمده و بی سابقه به شمار می رود.درگیری های داخلی در سومالی 15 سال قبل، زمانی آغاز شد که حکومت ژنرال «محمد زیادباره» که خود با کودتا در سال 1969 به قدرت رسیده بود توسط گروه های تحت حمایت آمریکا موسوم به «جنگ سالاران» سرنگون گردید.
کشور سومالی با 637657 کیلومترمربع مساحت و با جمعیت حدود 10 میلیون نفر که اکثر قریب به اتفاق آنان مسلمان هستند، با پایتختی «موگادیشو» با حدود یک میلیون سکنه در شرق قاره آفریقا واقع شده است.
زبان اکثر مردم این کشور عربی و سومالیائی است و مردم آن به شغل دامداری و کشاورزی اشتغال دارند، سومالی در منطقه سوق الجیشی شاخ آفریقا و در دهانه دریای سرخ قرار دارد. این کشور در سال 1960 با ادغام دو مستعمره بریتانیا و ایتالیا، به عنوان یک کشور مستقل اعلام موجودیت کرد.
سومالی در زمان جنگ سرد تحت نفوذ اتحاد جماهیری شوروی سابق بود اما پس از اینکه شوروی در جنگ میان اتیوپی و سومالی (8-1977) در استان اوگادن اتیوپی که مردم آن سومالیائی تبار هستند، به طرفداری از «هایله ماریام» حاکم اتیوپی برخاست، روابط موگادیشو- مسکو به تیرگی گرائید. از آن پس نفوذ آمریکا در این کشور آغاز شد.
سومالی که در همسایگی کشورهای جیبوتی، اتیوپی و کنیا واقع شده از موقعیت استراتژیک در مدخل دریای سرخ برخوردار است. از یک سو بر کرانه های اقیانوس هند و از سوی دیگر بر خلیج عدن، در امتداد مسیر دریائی تنگه باب المندب و مدخل آبی کشورهای عربی حوزه این دریا و رژیم صهیونیستی مشرف است. این کشور به خاطر همین و به دلیل دارا بودن منابع معدنی غنی اورانیوم، از دیر باز مورد طمع کشورهای غربی بوده است.
از سال 1991، پس از تسلط گروه های جنگ سالار تحت حمایت آمریکا بر اکثر نقاط این کشور، مردم آن روی آرامش را ندیده اند و این کشور تاکنون بدون دولت بوده است. اگر چه اکثر مردم سومالی از یک قومیت هستند ولی اختلافات قبیله ای و رقابت ها زمینه های تنش را در میان گروه ها افزایش داده است.
درست پس ا زسرنگونی حکومت زیاد باره، قبایل شمالی این کشور با نام «جمهوری سرزمین سومالی»، یا «سومالی لند» اعلام استقلال کردند و قبایل چند بخش نیز خواستار خودمختاری شدند.
در اوایل دهه 70 نیروهای نظامی آمریکا به بهانه حضور«القاعده»، در سومالی حضور پیدا کردند اما پس از مواجه شدن با تلفات قابل توجه و افزایش حساسیت و خشم مردم مسلمان این کشور، ترجیح دادند از حضور نظامی مستقیم صرف نظر کنند. همچنین تقریباً از همین زمان رژیم صهیونیستی نیز با حمایت آمریکا و تحت پوشش شرکت های چند ملیتی و فعالیت های کشاورزی و اقتصادی شروع به بسط نفوذ خود از طریق مناطق شمالی این کشور کرد. در وضعیت خلاء حاکمیت و جنگ داخلی در این کشور که به تحریک آمریکا و اسرائیل ادامه یافته است، این دو کشور بیشترین استفاده را از این اوضاع برده اند. برای مثال رژیم صهیونیستی از حدود سال 79 در پوشش یک شرکت اتریشی به نام «شالافیت ای اس اینترنشنال» در تاروپود اقتصادی شمال و دیگر مناطق سومالی نفوذ کرده است. مدیر اداری این شرکت که صاحبان آن سه یهودی هستند، تابعیت دوگانه اتریشی و اسرائیلی دارد. این در حالی است که مردم مسلمان سومالی به طور سنتی از یهودی ها و خصوصاً رژیم صهیونیستی متنفرند. همین نفرت از اسرائیل و آمریکا و گروه های تحت حمایت آنهاست که قبایل مسلمان را به تشکیل واحدهای شبه نظامی و قیام علیه عوامل آنان ترغیب کرده است. این واحدها که به «طرفداران محاکم شرعی» معروفند، خواستار پیاده شدن قوانین و شریعت اسلامی در کشورشان هستند.
درگیری ها میان گروه های تحت حمایت آمریکا و اسرائیل و دیگر گروه ها تاکنون به کشته و زخمی شدن هزاران تن و آوارگی و مهاجرت صدها هزار تن دیگر شده است. نا امنی های ناشی از جنگ داخلی و فقدان حکومت مرکزی باعث از میان رفتن نظم اجتماعی و اقتصادی گردیده و مردم در شرایط بسیار دشواری به سر می برند، به طوری که میانگین عمر زنان و مردان در این کشور تا حد 48 و 45 سال پایین آمده است.
از سال 1995 که سازمان ملل نیز به بهانه افزایش تلفات نیروهایش، مردم جنگ زده سومالی را تنها گذاشت، عملاً اوضاع این کشور بیش از پیش رو به وخامت گذاشته است.
در سال 2004، پس از مذاکرات طولانی نمایندگان برخی گروه ها در کنیا، با میانجیگری دولت این کشور و حمایت آمریکا و سازمان ملل، برای تشکیل مجلس نمایندگان شامل 275 تن از نمایندگان گروه ها به توافق رسیدند و این مجلس که پس از 13 سال برای نخستین بار تشکیل گردید، «یوسف احمد» را به عنوان رئیس جمهور و «علی محمد عیدی» را به سمت نخست وزیر انتخاب کرد.از آن زمان تاکنون دولت و مجلس منتخب، به دلیل عدم امنیت، نتوانسته اند در خاک سومالی مستقر شوند و فعلاً در نایروبی، پایتخت کنیا حضور دارند، این دولت و مجلس، هم به دلیل اینکه خیلی از گروه ها در انتخابشان نقشی نداشته اند و هم به دلیل عدم حضورشان در داخل کشور، تسلطی بر اوضاع ندارند و از سوی مردم بسیاری از مناطق سومالی مورد استقبال قرار نگرفته اند. مردم، آنها و بسیاری از گروه های حامی آنان را وابسته به بیگانگان، خصوصاً آمریکا و اسرائیل می دانند. گروه های مبارز طرفدار محاکم اسلامی نیز که اخیراً موفق به کنترل کامل پایتخت و حومه آن شده و به موفقیت های چشمگیر و بی سابقه ای طی 15 سال گذشته دست یافته اند، همین نظر را درباره دولت و مجلس مستقر در کنیا دارند.تحولات اخیر در عرصه نظامی سومالی و فتح کامل پایتخت و شهر مهم بلعاد در شمال آن، که با حمایت های گسترده مردمی در این مناطق همراه بوده است بیشتر قیام مردمی علیه نا امنی ناشی از جنگ طلبی های گروه های طرفدار و تحت حمایت آمریکا به نظر می آید و همین مسئله باعث سنگینی موازنه به نفع مبارزان مسلمان شده است. هر چند ادعا می شود که این گروه ها از حمایت نیم بند کشور عربستان نیز برخوردارند. اما این مسئله با توجه به رفتار گذشته کشورهای عربی، خصوصاً عربستان سعودی چندان با واقعیت مطابقت ندارد. چرا که مردم مسلمان سومالی خالی کردن عرصه این سرزمین از سوی کشورهای عربی را دلیل اصلی نفوذ غرب و اسرائیل در کشورشان می دانند. همچنین عربستان که بازار اصلی عمده ترین و شاید تنها قلم صادراتی این کشور یعنی دام را تشکیل می داد از مدت ها پیش بازار خود را به روی این کشور بست و عملاً مردم این کشور را با مشکلاتشان تنها گذاشت.
روزهای آتی تحولات تازه ای در این کشور آفریقایی رخ خواهد داد که برای آینده سومالی سرنوشت ساز خواهد بود.