یادمان مشروطه(بخش دوم)

محمدمهدی انصاری
گروه سیاسی: مشروطیت ایران با صدور فرمان مظفرالدین شاه در چهاردهم مرداد 1287 ه-ش برابر با چهاردهم جمادی الثانی 1324 ه-ق و پنجم اوت 1906 میلادی از قوه به فعل در آمد. آنچه مسلم است همچون سایر انقلابات جهان، انقلاب مشروطه نیز درختی بود که ریشه در سالهای گذشته داشت اما بنا به تحلیل مورخان، واقعه رژی سرآغاز جنبش و خیزش ایرانیان در برابر استبداد و نابسامانی های تشکیلاتی، اقتصادی و سیاسی کشور بود که نهایتا منجر به انقلاب مشروطیت شد.
در سفر سوم ناصرالدین شاه به انگلستان مذاکراتی بین ماژور تالبوت و هیئت ایرانی صورت گرفت مبنی بر اینکه انحصار واردات و فروش توتون و تنباکو در ایران به شرکت رژی واگذار شود. سرانجام در سال 1308 ه-ق برابر با 1890 م این امتیاز به مدت 50 سال به تالبوت داده شد و شرکت رژی او سرمایه ای حدود 650 هزار لیره برای اجرای امتیاز ترتیب داد. شاه در حقیقت با دریافت مبلغ رشوه و با دلالی امین السلطان و دیگر شاهزادگان و درباریان به این امر رضایت داد و قراردادی میان ایران و تالبوت در این زمینه بسته شد.
دلال دیگر این امتیاز میرزاملکم خان بود که هر دو خود را از روشنفکران مخالف استبداد و مدافع قانون می شمردند. از جمله کسانی که علاوه بر اینها از تالبوت رشوه دریافت کردند، ظل السلطان نایب السلطنه، مشیرالدوله و اعتماد السلطنه بودند.
در پی گسترش و تشدید اعتراضات روحانیون و مردم و مکاتباتی که با مراجع نجف از جمله آیت الله میرزای شیرازی صورت گرفت (از جمله نامه ای که توسط سید جمال الدین اسدآبادی نوشته شد) مراجع را نسبت به مسئله حساس تر کرد. در این زمان رهبری مخالفین مردم تهران را مرحوم میرزا حسن آشتیانی در دست داشت که نماینده آیت الله میرزای شیرازی نیز شمرده می‌شد.
ناصرالدین شاه و امین السلطان که با اوج گیری خشم مردم، خود را در مقابل مشکلی بزرگ می دیدند سعی کردند تا میرزا حسن آشتیانی را به سوی خود بکشند تا به غائله خاتمه داده شود اما این روحانی مبارز زیر بار نرفت و به مبارزه شدت بخشید. سرانجام آیت الله میرزای شیرازی با صدور فتوای کوتاهی، سرنوشت این مبارزه را تعیین کرد. متن این فتوا چنین بود: «الیوم، استعمال توتون و تنباکو بأی نحو کان در حکم حاربه با امام زمان(عج) می‌باشد.»
با صدور این فتوا مردم مبارزه سیاسی علیه امتیاز تنباکو را یک وظیفه شرعی و تکلیف دینی دانستند و قلیان ها را شکسته و توتون و تنباکوی فراوانی را به آتش کشیدند. حتی در حرم شاهی نیز زنان حرم از تهیه قلیان برای شاه خودداری کردند. تدریجا اعتماد و ایمان شاه زیر سوال رفت و ناصرالدین شاه که مقام و اعتبار خود را در خطر می دید به دست و پا افتاد و سرانجام با پرداخت غرامتی به تالبوت، امتیاز را لغو کرد.
لغو امتیاز تالبوت که به واقعه رژی موسوم گشت از ابعاد گوناگون دارای اهمیت است:
1- دیو استبداد که در اندیشه مردم شکست ناپذیر می نمود، متحمل شکستی سنگین شد و خواست و اراده مردم بر آن غلبه یافت. مردم به عنوان تجربه ای ارزشمند در مسیر مبارزات بعدی دریافتند که در یک بسیج هماهنگ و مشخص قادرند آرمان های خود را به پیش برند و استبداد را به اطاعت خود درآورند.
2- لغو امتیاز یک کشور استعماری در یک اتحاد همه جانبه به مردم آموخت که استعمار پیر هم در برابر اراده مردمی تسلیم است.
3- با پیروزی در این مبارزه که به همت و رهبری فعال روحانیت و مقام مرجعیت به نتیجه رسید مردم بیش از پیش به قدرت و اهمیت روحانیون پی بردند و از آن پس هرچه بیشتر حول محور رهبری روحانیت تشکل یافتند. در این پیروزی ماهیت ضد استبدادی و ضد استعماری علمای دین و روحانیت نیز هرچه روشن تر معلوم گردید ولی افسوس که دشمن خیلی زود با دسیسه ها و توطئه های خود این قدرت فراگیر را تضعیف نمود و با بهره گیری از روشنفکران غرب زده و فرصت طلبان تجددخواه، انحرافی عمیق در مسیر ارتباط تنگاتنگ مردم ـ روحانیت ایجاد کرد.
این انحراف موجب عدم سازماندهی درست افکار عمومی در وهله های بعدی جریان عدالت خواهی و مشروطه مشروعه خواهی گردید و به افراد بی صلاحیت این فرصت را داد که با ابزارهای متنوع و با هزینه استعمار، به فضاسازی و راهبری غلط توده ها پرداخته و خواسته های خود را جامه عمل بپوشانند.
نیروهای استعمارگر همواره از وجود یک سازمان سرتاسری در کشورهای مستعمره که متکی به نیروهای اصیل جامعه باشد و از انسجام ایدئولوژیک ـ استراتژیک و انضباط کافی برخوردار باشد وحشت داشتند و همواره سعی می کردند تا با برچسب های ارتجاع، انحصارطلبی، حزب حاکم و نظایر آن زمینه تداوم چنین سازمان هایی را از بین ببرند و مردم را نسبت به آن بدبین کنند. در ایران صدر مشروطه، سازمان هدف، سازمان روحانیت بود که با شگردهای مختلفی به تضعیف آن پرداختند و در لحظات حساس عملا روحانیون و علما را به حاشیه راندند.