4 سناریو برای آینده مصر

مصر طی 30سال اخیر دچار بحرانی سیاسی و اجتماعی با ابعاد گوناگون شده است؛ از حرکت های اعتراضی و اعتصاب گونه گرفته تا تظاهراتی که در دوسال اخیر شماراعضای آن به هزاران نفر رسیده است.
درکنار این مسائل باید بحران اقتصادی فزاینده و بحران رهبری سیاسی و چگونگی آینده سیاسی مصر را نیز درنظر گرفت که 30 سال یا بیشتر است که این کشور را با بن بست مواجه کرده است.
برپایه این گزارش در 10سال اخیر نشانه های بحران درسیاست های رژیم مصر روشن تر شده است، این امر به دلیل تلاش های آشکاری است که در راستای«موروثی کردن قدرت» در باره «جمال مبارک» فرزند «حسنی مبارک» رئیس جمهوری مصر رخ داده است.
نتیجه دادن این تلاش ها، تغییر قانون اساسی را می طلبید تا فرصت را به طور کامل از هر نامزد یا رقیب جدی در مقابل جمال مبارک بگیرد، همچنان که این امر لغو و تغییر ماده 88 قانون اساسی را می طلبید که براساس آن روند انتخاباتی کاملا تحت نظارت دستگاه قضا قرار می گرفت.
موروثی کردن حکومت مصر، واکنش هایی نیز درپی داشت. برخی مواضع و واکنش ها آشکار و برخی دیگر تا این لحظه مبهم است به ویژه واکنش ها درمحافل موثر در نهادهای دولتی.
براین اساس روز به روز نگرانی محافل مخالف دولت افزایش یافت تا اینکه این نگرانی در دوره اخیر به ادارات دولتی و حکومتی نیز کشیده شد تا جایی که حسنی مبارک مریض شد و بارها به چند کشور اروپایی، که آخرین آن آلمان بود. سفر کرد تا عمل جراحی خود را، همزمان با احتمالات مختلف سیاسی در مصر انجام بدهد.
احتمالاتی که هر کدام می تواند مصر را در خطر و معرض سرنوشتی نامعلوم قرار بدهد.
این احتمالات براساس تحلیل پیچیده آینده سیاسی مصر انتخاب شده است زیرا هر کدام از احتمالات طبیعتا شیوه هایی هستند که دارای ویژگی های ذیل است:
1- نقص و کمبود اطلاعاتی،
2- تنوع حضور طرف های مختلف درعرصه سیاسی و تفاوت وزن هر یک که خود دارای چند احتمال است؛
3- باورنداشتن مقاصد برخی اشخاص یا رقبا،
4- درنظرگرفتن عنصر غافلگیری.
این مقاله محوربحث شماری ازکارشناسان و تحلیلگران عضو «جماعت اقدام ملی» قرارگرفته است، جماعتی که درمارس 2010 شکل گرفت و درکنفرانسی مملو از اعضای اتحادیه روزنامه نگاران مصر موجودیت خود را اعلام کرد.
به هرحال عناصر موجود درماهیت رقابت و درگیری آینده سیاسی مصر، پنج عنصر اساسی است:
1-طرح موروثی کردن (ماهیت اتحاد اجتماعی قدرت حاکم - ماهیت تمایل شخصی حسنی مبارک و خانواده اش).
2-قدرت نیروها و جنبش های مخالف مصر نظیر:
الف-محمد البرادعی و یارانش
ب- نیروهای جامعه مدنی
ج- احزاب رسمی مخالف
د- جمعیت ها و جنبش های اجتماعی
هـ- اخوان المسلمین.
3- آرزوها و تمایلات برخی رهبران دستگاه های نظامی؛
4-قدرت نهادهای امنیت داخلی؛
5-تمایل و رویکردهای آمریکا وقدرت تاثیر آن برمراکز مهم کشور مصر (ارتش، بازرگانان و تجار- اطلاعات و...)
طرح موروثی کردن حکومت
موروثی کردن حکومت و تحویل آن به جمال مبارک دیگر صرفا تصمیم شخصی یا خانوادگی حسنی مبارک یا همسرآن نیست. این طرح، گزینه انتخابی ائتلاف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی گروه های بازرگانان و تجار مرتبط با قدرت حاکم مصر است (که تقریبا دو هزار نفر می شوندو حدوداً 24درصد درآمد ملی یعنی 200میلیارد لیره مصری سالانه درآمد دارند) و علاوه بر این با غرب و اسرائیل نیز ارتباطی قوی دارند اما در این حال ظهور محمد البرادعی اقبال عمومی را به این امر دچار مشکل کرده است.
اگر طرح موروثی کردن چنین باشد که به آن اشاره شد سناریوهای محتمل پیش روی حسنی مبارک و دولت او چیست؟
چهار سناریو به شرح ذیل وجود دارد:
سناریوی اول
حسنی مبارک دوران ریاست خود را تمدید کند (یعنی برای انتخابات آتی اعلام نامزدی کند) ولی این اقدام خطراتی دارد:
1- وضع سلامتی و جسمی او ممکن است دگرگون شود و رژیم را در خطر جدی قرار دهد؛
2- حالت فکری و ذهنی او قدرت کنترل امور را از او سلب کرده است بنابراین، مراکز قدرت با رقابت با یکدیگر شکل می گیرند (دفتر ریاست جمهوری- اطلاعات- فرماندهی ارتش- وزارت کشور- حزب ملی...)؛
3- چه بسا بیماری سبب سرپیچی ها یا بلندپروازی های خارج از دایره کنترل نهاد نظامی یا هر دو طرف دیگری در نهادهای قدرت شود؛
4- چه بسا بیماری او سبب از هم پاشیدگی درونی حکومت (حزب ملی حاکم) و افزایش شدت درگیری ها میان اشخاص، گروه ها و اطرافیان وی شود. زیرا سرپاماندن ظاهری این حزب در گرو اشخاصی مانند خود حسنی مبارک، «صفوت شریف» رئیس مجلس شورا و دبیرکل حزب حاکم و «زکریا عزمی» رئیس دفتر ریاست جمهوری و بیش از هر کس دیگری جمال مبارک است.
با وجود همه این خطرات شاید بهتر است که حسنی مبارک همانطور که پیش از این تاکید کرده است، برای تضمین وفاداری دستگاه نظامی (ارتش) به قدرت خود تکیه کند.
سناریوی دوم
این سناریو برپایه عجله حسنی مبارک و دولت او در موروثی کردن قدرت و دولت در چند ماه آینده است که ازطریق راه های ذیل ممکن است به وقوع بپیوندد.
الف- ترفیع جمال مبارک تا منصب نخست وزیر (طبق اصلاحات اخیر، در صورت مرگ رئیس جمهور قدرت موقتا و تا اجرای انتخابات به نخست وزیر محول می شود).
ب- یا تحویل منصب دبیر کلی حزب حاکم به جمال مبارک (با جلب رضایت صفوت شریف برای پست بلند پایه دیگر).
ج- اجرای انتخابات ریاست جمهوری که جمال مبارک در آن نامزد حزب ملی باشد و پیروز شود، زیرا تضمینی برای سلامت انتخابات به ویژه پس از لغو نظارت دستگاه قضا بر روند انتخابات ممکن نیست.
این سناریو نیز خطراتی در خود دارد که مهم ترین آن شاید ظهور محمد البرادعی از دل تغییراتی است که در مردم،بخش های وسیعی از نخبگان، برخی سران و فرماندهان دستگاه نظامی و امنیتی و مهم تر از همه در آمریکا و اروپا در جریان است.
باید گفت که رژیم حسنی مبارک برای پیشبرد «طرح موروثی کردن قدرت و دولت» برای پسر خود بر عناصر و عوامل زیر تکیه دارد:
* رضایت نیروهای مسلح؛
* تایید دستگاه امنیت داخلی کمک؛
* حزب حاکم؛
* پذیرش این موضوع نزد آمریکا، غرب و اسرائیل.
دو عنصر مهم در این مسئله، «نیروهای مسلح» و «امنیت داخلی» مصر است زیرا غرب و به طور خاص آمریکا، پس از ظهور البرادعی آنچنان هیجانی برای موروثی شدن قدرت ندارد.
سناریوی سوم
سناریوی سوم «انتقال قدرت در چارچوب جمعی شبه نظامی» است که این سناریو بر اساس انتقال قدرتی است که می توان آن را انتقال «مسالمت آمیز» قدرت در قالب جمعی شبه نظامی نامید که می تواند از طرق ذیل عملی شود:
* تعیین نایب رئیس از درون دستگاه نظامی.
* تشکیل چارچوبی (هیئتی) از شورای امنیت ملی (شامل وزیر دفاع، رئیس اطلاعات، وزیر کشور، نخست وزیر، وزیر خارجه و دبیرکل حزب حاکم مصر).
اما به دلایل زیر، احتمال اجرایی شدن چنین سناریویی ضعیف است زیرا:
1- ماهیت روحی- روانی و ذهنی حسنی مبارک به تکروی و فردگرایی در تصمیم گیری و همچنین موروثی کردن قدرت به سود فرزندش تمایل دارد.
2- ماهیت این قالب جمعی (یا هیئت) خود اختلاف برانگیز و ایجادکننده درگیری افراد درون آن و افراد حامیان آنان است.
3- این چارچوب جمعی شاید مورد قبول آمریکا و غرب نباشد و اما به طور کلی حسنی مبارک مواضع قدرت های غربی را به شکلی گسترده در رفتار و تصمیم های خود اعمال و دخیل کرده است.
بنابراین، یکی از دو سناریوی نخست یعنی تمدید دوره ریاست جمهوری باهمه خطراتش و دوم موروثی کردن قدرت و دولت با همه نکات خطرناکش محتمل تر باشد. در نتیجه از دیدگاه رژیم و دولت حاکم مصر، کلید این معما در دست سه عنصر است:
1- دستگاه نظامی (و رهبران عالی آن)؛
2- دستگاه امنیتی(وزارت کشور)؛
3- اقبال آمریکا و غرب به دو سناریوی نخست و حمایت آنان از آن.
به نظر می رسد درخصوص دو عنصر اول (یعنی ارتش و وزارت کشور) اگر وزارت کشور به حکم اینکه در تصمیم گیری نتواند مستقل یا به تنهایی عمل کند چون محکوم به تصمیم گیری ارتش است، در آن صورت جز دستگاه نظامی (ارتش) کس دیگری باقی نمی ماند. در این صورت نشانه های ذیل وجود دارد:
1- نشانه اول: هیچ جنبش یا موضع سیاسی منظم و یکپارچه ای در نیروهای مسلح و هیئت های آن درباره موروثی کردن قدرت برای پسر مبارک وجود ندارد و نیروهای مسلح فقط تابع دستور فرمانده خود یعنی خود حسنی مبارک است.
2- نشانه دوم: نوعی حالت ابهام میان افسران بلندپایه نیروهای مسلح درباره موروثی شدن قدرت وجود دارد ولی کسی جرئت بیان آن را ندارد و یا جرئت ندارد که اعلام موضوع کند یا حتی آن را با دیگری در میان بگذارد.
3- نشانه سوم: نیروهای مسلح به عنوان یک نهاد دولتی از سال 1979 شدیدا نیازمند کمک آمریکا درخصوص تسلیحات، لوازم یدکی، شیوه آموزش و پشتیبانی مالی است. نیروهای مسلح مصر سالانه کمکی به مبلغ 900 تا 1300 میلیون دلار از آمریکا دریافت می کند و این امر، عاملی مهم در توسعه قدرت- نیروهای مسلح مصر است.
4- نشانه چهارم: نیروهای مسلح مصر و افسران بلندپایه آن ایدئولوژی معینی ندارند که از آن دفاع کنند یا با محوریت آن حال چه اسلامی باشد چه لائیک (جز کمونیسم که از آن متنفر هستند) به واسطه آن گردهم آیند و در نتیجه نهادی کاری و سنتی و اداره ای حقوق بگیر است.
بنابراین، تنها حالت ممکن که می توان درخصوص نیروهای مسلح در قبال موروثی شدن قدرت در مصر یا تمدید ریاست حسنی مبارک متصور شد، بروز حرکت های اعتراض آمیز و گسترده در مصر است که خارج از کنترل نیروهای امنیت داخلی مصر خواهد بود.
اینجاست که فرماندهان عالی رتبه ارتش (هیئت ستاد مشترک) موضعی مغایر دولت خواهد گرفت و این موضع براساس یکی از دو مورد ذیل خواهد بود:
1- مشروعیت محافظت از صلح داخلی؛
2- اظهار خود مبنی بر اینکه برای حفاظت از روابط با آمریکا و اجتناب از تحریم اروپا و آمریکا، قصد کودتای نظامی ندارد. (مانند نمونه های نیجریه و موریتانی)؛
علاوه بر این نشانه ها و اتفاقاتی متعدد وجود دارد که این سناریو را تقویت می کند. مانند:
1- اجرای رزمایش های بسیار در سطح گسترده و انتشار نیروهای پلیس با پشتیبانی خودروهای زرهی سبک در شهرهای مصر.
2- حضور عناصر اطلاعات نظامی در بیشتر تظاهرات و اجتماعات نیروهای مخالف از دسامبر سال 2004 تاکنون.
سناریوی چهارم
این سناریو برپایه مرگ ناگهانی مبارک 82 ساله است که در این صورت کشور مقابل دو نهاد درونی رژیم مصر قرار می گیرد. اول نهاد نظامی و امنیتی و دوم «حزب ملی» و گروه های بازرگان و تجاری که بر اریکه قدرت تکیه زده اند و شریان های حیاتی آن را در دست دارند. سؤالی که در اینجا مطرح می شود این است: آیا این نهادها با جمال مبارک به توافق می رسند؟ برای اینکه پاسخ دقیق باشد باید اعلام کرد که دو عامل مهم و موثر در تعیین رویکردها و مسیر امور را باید شناخت.
اول: تأثیر مخالفان دولت مصر بر مردم و میزان تأثیر آن در لحظه حساس (مرگ مبارک).
دوم: آمریکا (و غرب) و آنچه به نقش مصر که حافظ منافع آمریکا و غرب در منطقه است مربوط می شود.
برپایه این سناریو نیروهای معارض و مخالف مصر با پویایی و در بیشتر استان ها مصر علیه موروثی شدن قدرت و دولت و رسیدن آن به جمال مبارک و حزب ملی حرکت خواهند کرد، اما نهادهای نظامی راه را بر این سناریو کاملا خواهند بست، ولی اگر جنبش مخالف، کم تأثیر و بی رمق بماند. هماهنگی در منافع دو طرف و با تأثیر از آمریکا به نامزدحزب ملی می رسد و این نامزد مقبول نهادهای نظامی می شود حال اسم این نامزد هر چه می خواهد باشد.
اما در همین جا است که نقش تاریخی و سرنوشت ساز نیروهای ملی مصر می تواند در دوره آینده برای شکست دادن همه این سناریوها و اجرای سناریوی طبیعی موثر باشد، سناریویی که برپایه همه ضمانت های لازم برای اجرای انتخابات ریاست جمهوری شفاف است تا منتخب واقعی مردم را آشکار سازد و از افتادن کشور در ورطه نابودی جلوگیری می کند.