اختلاف بر سر کرکوک

سیامک کاکایی ، کارشناس مسائل عراق

*ریشه‌های تاریخی اختلاف ترکیه و تشکیلات کردستان عراق را در چه موضوعاتی باید جست‌وجو کرد؟

** در این زمینه می‌توان به چند مولفه اشاره نمود . نخستین موضوع شرایط جدید سیاسی است که در عراق و منطقه کردستان این کشور به وجود آمده است که متعاقب آن تحرک تازه سیاسی یا آزادی عمل کردها بیشتر شده است . هدف کردهای عراق افزایش توان خود به منظور تشکیل دولت مستقل کردی است که این امر از نگاه دولت آنکارا در تعارض با منافع و امنیت ملی ترکیه است .

دومین مقوله ، فضای برآمده از وضعیت جدید سیاسی است که زمزمه‌ها برای فدرالی شدن کردستان عراق در این راستا قابل ارزیابی است . از نگاه ترکیه ، ایجاد نظام فدرالی در عراق با تبعات منفی امنیتی برای آنان همراه است . مقامات آنکارا معتقدند نظام فدرالی ، کشور عراق را به سمت تجزیه پیش خواهد برد که پیشینه این موضوع بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی وجود داشته است .

سومین فاکتور بروز اختلاف ، بحث منطقه کرکوک است . کردهای عراق تاکید دارند که کرکوک یک منطقه کردی است که حتی آنان از واژه قلب کردستان برای این منطقه استفاده می‌کنند . در قانون اساسی عراق در ماده یکصد و چهل آن تاکید شده که تا پایان سال 2007 باید یک همه‌پرسی برای مردم کرکوک با هدف رای به تمایل به الحاق به کردستان عراق یا در حیطه نظام اداری این کشور ، انجام شود . کرکوک منطقه‌ای است که جمعیت آن متشکل از عرب‌ها ، ترکمن‌ها و کردهاست که تقریبا مدل عراق کوچک لقب گرفته که دارای منابع و ذخایر عظیم نفتی است.

* آیا نگرانی ترکیه از فدرالی شدن عراق و تشکیل دولت مستقل کرد ، تبدیل شدن این موضوع به یک الگوی فکری و عملی برای بخش‌های کردنشین ترکیه است ؟

** تنها نگرانی مقامات در این موضوع خلاصه نمی‌شود. ترکیه نگران این است که آزادی عمل کردها توقعات کردهای ترکیه را افزایش دهد . یعنی تحت تاثیر شرایط جدید کردستان عراق به بروز تفکر فدرالی شدن مناطق کردنشین ترکیه منجر شود . کردهای ترکیه که تقریبا بیست میلیون جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند ، شامل چهارده استان هستند که خواهان دستیابی به حقوق سیاسی ، فرهنگی و اجتماعی هستند . بحث جمعیت کرد ترکیه موضوعی است که در شرایط جدید ، رفتارهای بدیعی را طلب می‌کند. به عبارت دیگر در هفتاد سال گذشته و از دوره آتاتورک فشارهای سیاسی بر کردهای ترکیه وارد شده که در حال حاضر دولت این کشور نمی‌تواند همانند گذشته با آنان برخورد کند و بنابراین مجبور است در چارچوب همگرایی با اتحادیه اروپا به اصلاحات جدی در رفتار خود با کردهای ترکمن تن در دهد که در این باره شاهد به رسمیت شناختن زبان کردی در سال‌های اخیر از سوی دولت آنکارا هستیم . ایجاد دولت کردی در کردستان عراق ، ترکیه را با خطر تجزیه مواجه می‌کند و به این دلیل حاضر است که امتیازات بیشتری به کردهای این کشور اعطا کند که رفتار منعطف دولت ترکیه با کردها در حال حاضر با گذشته قابل قیاس نیست .

همچنین باید گفت که فعالیت رسانه‌ای در کردستان عراق و تعدد رسانه‌های کردی باعث تاثیرگذاری بیشتر بر کردهای ترکیه به منظور کسب استقلال و ایجاد یک کشور مستقل کردی شده است .

* حضور جلال طالبانی در راس حکومت صدام به عنوان یک عضو جمعیت کرد ، تا چه اندازه بر سهولت تشکیل دولت مستقل کرد موثر است ؟

** تشکیل دولت مستقل کرد در عراق به آن شکل در میان کردها مطرح نیست. این موضوع نه از سوی طالبانی و نه از سوی بارزانی مطرح نشده است . حتی طالبانی چندی پیش اعلام کرد زمینه تشکیل دولت مستقل کرد وجود ندارد.

در واقع بسترهای مناسب به لحاظ منطقه‌ای ـ جغرافیایی برای شکل‌گیری دولت مستقل در کردستان عراق وجود ندارد. یک دیدگاه در این زمینه حتی این ایده را مطرح می‌کند که با حضور طالبانی در راس قدرت عراق امکان مشارکت کردها در نظام سیاسی این کشور افزایش یافته که در جهت تقویت وحدت ملی در عراق است .