اتاق پر چالش بخش خصوصی

سمیه امانی

اتاق بازرگانی و صنایع و معادل ایران طی پنج دوره فعالیت خود پس از انقلاب تنها پایگاه برجسته بخش خصوصی در عرصه اقتصاد و یک نهاد قانونی مورد قبول سایر نهادهای قدرت از جمله دولت، مجلس و قوه قضائیه به شمار می‌آید، به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای را در میان تمام نهادهای بخش خصوصی داراست. اتاق به عنوان پارلمان بخش خصوصی پس از انقلاب فراز و نشیب‌های بسیاری را سپری کرد تا توانست به عنوان جایگاه بخش خصوصی باقی بماند.

دید منفی نسبت به بازرگانان و سرمایه‌داران بخش خصوصی و دولتی بودن اقتصاد طی این سال‌ها موجب شده تا اتاق منشاء تحول عظیمی در عرصه اقتصاد نباشد. با ابلاغ سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی اما اتاق از اهمیت دوچندانی برخوردار شد. اصرار بر حضور بخش خصوصی در اقتصاد و واگذاری شرکت‌های دولتی به بخش خصوصی عاملی شد. تا در ششمین دوره فعالیت اتاق شاهد حضور چشمگیر بخش خصوصی در انتخابات این دوره که در دوم اسفند ماه سال 85 برگزار شد، باشیم. به‌ طوری که در ششمین دوره انتخابات اتاق بازرگانی تهران 132 نفر نامزد شدند که 68 نفر در بخش بازرگانی برای به دست آوردن 20 کرسی، 57 نفر در بخش صنعت برای به دست آوردن 16 کرسی و هشت نفر در بخش معدن برای به دست آوردن چهار کرسی با هم رقابت کردند. این در حالی است که در پنجمین دوره که چهار سال پیش برگزار شد 188 نفر نامزد انتخابات شده بودند که 74 نفر برای عضویت در بخش صنعت، 101 نفر در بخش بازرگانی و 13 نفر در بخش معدن نامزد شده بودند.

در انتخابات دوره گذشته 1800 نفر از واجدین شرایط رای دادن شرکت کرده بودند که در این انتخابات نزدیک به دو برابر شده و به 3200 نفر رسیده است. اما مهمترین انگیزه مشارکت‌کنندگان در این دوره از انتخابات اجرای اصل 44 عنوان شد. تا جایی که علاوه بر چهره‌های شناخته‌شده سابق در اتاق، چهره‌های دولتی بسیاری نیز در این دوره حضور یافتند.

قانون اتاق، تغییر چندباره آیین‌نامه، انحصار اتاق توسط عده‌ای خاص، دولتی کردن اتاق، مسائل سیاسی و حزبی و درگیری‌های شخصی از جمله مسائلی بود که در دوره پنجم و در آستانه انتخابات موجب اختلاف گروه‌های مختلف شرکت‌کننده در اتاق شد. برخی قانون اتاق را کهنه و قدیمی دانسته چرا که از سویی با فضای جدید اقتصادی تناسبی نداشت و از سویی 20 کرسی از اتاق را به صورت انتصابی در اختیار دولت می‌گذاشت. عده‌ای مخالف حضور 27 ساله افراد سنتی و خواستار تحول در اتاق شدند.

اما گروه آخر اعتقاد به حضور افراد مجرب و غیر دولتی در اتاق داشتند. این اختلاف‌نظرها که برخی آن را سیاسی می‌دانستند سرانجام موجب شد تا گروه‌های مختلفی در آستانه انتخابات با یکدیگر ائتلاف کنند. مجمع فعالان توسعه، انجمن خواستاران تحول، نوآفرینان، خانه صنعت و معدن، مدیران و کارآفرینان صنایع و تشکل‌های اقتصادی از جمله ائتلاف‌هایی بودند که در این دوره با ارائه فعالیت‌های مشخصی در انتخابات حضور یافتند که نهایتا منجر شد تا در دور ششم ترکیب هیات نمایندگان اتاق بازرگانی متفاوت از دوره‌های گذشته و از طیف‌های گوناگون باشد. هر کدام از این طیف‌ها برنامه‌های مشخصی را در هنگام انتخابات ارائه و نوید اتاقی نو در دوره ششم را دادند، اما اینکه این گروه‌ها تا چه حد با تعامل با یکدیگر بتوانند مسائل و مشکلات تشکل‌های اقتصادی و افزایش سهم بخش خصوصی در اقتصاد را موجب شوند، سوالی است که جواب آن را در سال‌های آینده مشاهده خواهیم کرد.

اما سوال دیگری که مطرح است این است که آیا طیف‌های مختلف در اتاق که تضاد عقاید آنها از گذشته بر سر زبان‌هاست چنانچه به تعامل نرسند اتاق باز هم خواهد توانست رسالت خود را به اجرا بگذارد. گفت‌وگوی خبرنگار کارگزاران با چند نفر از اعضای ائتلاف‌های موجود که توانستند کرسی‌های هیات نمایندگان را از آن خود کنند شاید جوابگوی این پرسش‌ها باشد.

انجمن خواستاران تحول در اتاق‌های بازرگانی که طی سال 85 با هدف ایجاد تغییر و تحول در اتاق‌های بازرگانی با ریاست محمدرضا بهزادیان، رئیس سابق اتاق بازرگانی تهران شکل گرفت یکی از این گروه‌هاست که در انتخابات ششمین دوره انتخابات با اعلام 40 کاندیدا حضور یافت و توانست با کسب 23 کرسی در هیات نمایندگان اتاق تهران خود را پیروز میدان اعلام کند. گفتنی است تحول‌خواهان در زمینه آراء و عقاید خود نزدیکی بسیاری را با سایر گروه‌ها داشتند، اما رقیب اصلی و مخالف این گروه‌ها را مجمع فعالان توسعه تشکیل می‌دهد.

گفتنی است گروه رقیب که در انجمن نظارت بر انتخابات حضور داشتند تلاش‌های بسیاری را برای حذف محمدرضا بهزادیان انجام دادند تا جایی که پس از رد صلاحیت‌ها توسط این انجمن بهزادیان شکایت خود را به شورای عالی نظارت اعلام داشت و توانست پس از تایید صلاحیت نخستین رتبه را در میان کاندیدا کسب کند پیروزی محمدرضا بهزادیان ادامه داشت تا اینکه بار دیگر انجمن نظارت بر انتخابات در آخرین روزهای سال 85 تنها وی را فاقد شرایط لازم دانست چرا که بهزادیان اصلی‌ترین رقیب خاموشی در این انتخابات به شمار می‌رفت اما بهزادیان در مقابل این اقدام ناگهانی انجمن نظارت خاموش ننشست و شکایت خود را به شورای عالی نظارت اعلام داشت. این در حالی است که پیش از این وی از تلاش‌ گروه‌های مخالف برای حذف رقبا اظهار نگرانی کرده و خواستار حمایت وزیر بازرگانی از آراء شده بود. اما حمید حسینی، عضو هیات نمایندگان دوره پنجم و ششم اتاق بازرگانی و عضو انجمن تحول‌خواهان نظر خود در خصوص عملکرد اتاق اینگونه عنوان کرد: در اسفند سال 84 با حمایت قوه قضائیه و نمایندگان دولت در اتاق بازرگانی تغییر و تحولاتی در هیات‌مدیره اتاق ایران و هیات‌رئیسه اتاق تهران به وجود آمد که منجر به خروج تیم مدیریتی خواستاران تحول از اتاق تهران شد و تیم جدید به ریاست آقای نهاوندیان در اتاق مستقر گردید.

به رغم اعتراض اکثریت اعضای بخش خصوصی هیات نمایندگان اتاق تهران به روند فوق اما به فعالیت خود در اتاق ادامه دادند و هیات نمایندگان اتاق تهران و کمیسیون‌های آن سال پر تلاشی را پشت سر گذاشتند و بسیاری از تصمیمات کمیسیون برای اولین‌بار به هیات نمایندگان ارسال شد و بعضا مورد تصویب نیز قرار گرفت (الزامات خصوصی‌سازی، قانون مقررات صادرات و واردات.......) ضمنا در این سال نشستی با مسوولان تحت عنوان صبحانه ترتیب داده شد که بیش از 10 جلسه آن با حضور وزرای اقتصادی دولت نمایندگان مجلس و قوه قضائیه برگزار شد و تعامل خوب و سازنده‌ای را بین بخش‌های مختلف اقتصادی برقرار نمود. وی افزود: ادامه حضور خبرنگاران در جلسات هیات نمایندگان و سایر جلسات اتاق و انعکاس مطالب باعث جلب توجه بنگاه‌های بخش خصوصی به نقش اتاق شد و یکی از علل مشارکت فعال بخش خصوصی در انتخابات اتاق تهران بود. ضمنا هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران در جریان تصویب بودجه سال 86 اتاق تهران به هیات رئیسه اتاق ماموریت دادند که جهت آشنایی با اقتصاد ایران در خارج از کشور تلاش نمایند و لذا هیات‌هایی به کشورهای ایتالیا، اسپانیا و پرتغال اعزام شد و روز ایران در این کشورها برگزار گردید.

نقطه عطف فعالیت اتاق تهران را می‌توان در برگزاری مکانیزه انتخابات اتاق تهران نامید. با مصوبه کمیسیون داخلی و اصرار این کمیسیون بر برگزاری انتخابات به صورت مکانیزه و تاکید بر انجام آن در اتاق تهران محقق شد، اگرچه پرسنل اتاق ایران به ‌طور غیرقانونی در این انتخابات حضور پررنگی داشتند ولی این افتخار در اتاق تهران ثبت خواهد شد که ضمن حفظ استقلال برای اولین بار برگزارکننده انتخابات اتاق تهران گردید.

حسینی ادامه داد: اتاق ایران که استراتژی آن بر تمرکز امور در دست هیات‌رئیسه و ریاست بود در سال 84 موفق شد که با شکایت به دیوان عدالت اداری درآمد سه در هزار اتاق شهرستان‌ها را به خود اختصاص بدهد و این موضوع باعث مشکلات فراوانی برای اتاق‌ها شهرستان‌های مناطق محروم به وجود آورد، ولی تحرک خاصی در اتاق ایران با وجود بودجه 10 میلیارد تومانی شاهد نبودیم. عضو هیات نمایندگان دور ششم اتاق تصریح کرد: اتاق ایران در سال 85 تلاش نمود در جهت تحقق فرمان رهبری در رابطه با اصل 44 اقدام به تشکیل هلدینگ‌های سرمایه‌گذاری نماید که مورد استقبال بنگاه‌های بخش خصوصی کشور قرار نگرفت و تنها یک هلدینگ با سرمایه کمتر از یکصد میلیارد تومان شکل گرفت که هنوز مراحل ثبت آن به پایان نرسیده است.

وی اظهار امیدواری کرد که در سال آینده اتاق تهران و ایران با توجه به ترکیب جدید هیات نمایندگان که در تهران حداقل 18 نفر آن تغییر نموده‌اند، قادر باشد در ارتقای جایگاه اتاق بازرگانی و توانمندسازی بنگاه‌های بخش خصوصی ایفای نقش نماید و پیگیر اجرای ابلاغیه مقام معظم رهبری در رابطه با خصوصی‌سازی باشد.

مجمع فعالان توسعه گروه دیگری است که در آستانه انتخابات ششمین دوره اتاق بازرگانی موجودیت خود را اعلام داشته و بر حضور افراد مجرب در اتاق تاکید دارد. در ابتدا این مجمع بدون حضور افرادی چون علینقی خاموشی، اسدالله عسگر اولادی و....... با حضور محمود دانشمند، علی حمزه‌نژاد و محمدرضا جابر انصاری فعالیت خود را آغاز کرد، اما با نزدیک شدن به انتخابات کاندیدای انجمن مدیران صنایع و طیف سنتی و قدیمی اتاق ائتلاف خود را با این مجمع اعلام داشتند. این گروه عدم حضور نمایندگان دولت در اتاق و دخالت آنها در انتخابات را به باد انتقاد گرفتند. این درحالی بود که اعضای انجمن نظارت که مستقیما توسط علینقی خاموشی مشخص شده بودند موجب حضور و دخالت دولت در انتخابات شدند. سرانجام این گروه 17 کرسی از هیات نمایندگان را از آن خود کردند، اما نظرات آنها را در خصوص عملکرد اتاق در سال 85 و نحوه برگزاری انتخابات می‌خوانید:

مسعود دانشمند، عضو هیات‌رئیسه اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران در دور پنجم در خصوص کاستی‌ها و کمبودهای اتاق در دور پنجم به خبرنگار کارگزاران گفت: اتاق بازرگانی باید یک برنامه راهبردی میان‌مدت متناسب با فضای اقتصادی کشور و اصل 44 داشته باشد تا بتواند در عرصه اقتصاد و جذب سرمایه‌گذاری خارجی موثر باشد. این درحالی است که هیچ‌گونه برنامه راهبردی را در دوره پنجم در اتاق شاهد نبودیم. وی با اشاره به اینکه جذب سرمایه‌گذاری خارجی در یک جریان کوتاه‌مدت رخ نمی‌دهد، اذعان داشت: لازمه رشد سرمایه‌گذاری خارجی در کشور این است که ما فضا و شرایط را برای حضور بخش خصوصی فراهم کنیم. وی با تاکید بر اینکه اتاق باید با ایجاد کنسرسیوم مشترک با سایر کشورها زمینه سرمایه‌گذاری خارجی را فراهم کند، اذعان داشت: اتاق باید با برگزاری سمینارهای مختلف در سایر کشورها زمینه و فضای کسب و کار را در کشور فراهم کند. وی در پاسخ به این سوال که در این دوره اتاق با وجود حضور طیف‌های مختلف باز هم پایگاه بحث‌ها و درگیری‌های سیاسی خواهد بود یا خیر گفت: اینکه ما شاهد اجرای فعالیت‌های سیاسی و یا اقتصادی در اتاق باشیم بستگی به ائتلاف گروه‌ها دارد، اما آنچنان که همه تجربه کردند، نتیجه گرفتند که اختلاف‌ها به ضرر همه تمام شد. وی در خصوص درگیری و اختلاف‌نظر گروه‌های مختلف عنوان کرد:‌ در دور ششم تمام گروه‌ها با یکدیگر به تفاهم خواهند رسید و اختلاف‌های نیز تنها به دلیل فضای انتخاباتی بود. ائتلاف نوآفرینان نیز از جمله گروه‌هایی بود که توانست در انتخابات شرکت و کاندیدای مورد نظر خود را در کرسی هیات نمایندگان بنشاند.

محمدرضا نهاوندیان، معاون وزیر بازرگانی در دولت خاتمی و فرد مورد تایید احمدی نژاد، رئیس جمهور که هم‌اکنون رئیس مرکز ملی مطالعات جهانی شدن در ریاست جمهوری را بر عهده دارد، به عنوان سردمدار این ائتلاف توانست سومین رتبه را در بخش بازرگانی در دور ششم کسب نماید که این رتبه برای وی که در دوره پنجم فعالیت اتاق، رئیس اتاق تهران بود تا حدودی نشان‌دهنده موفقیتش در این دوره بود. وی و گروهش تمایل بسیاری به تعامل و همکاری دولت با بخش خصوصی دارند چرا که معتقدند با همکاری دولت بهتر خواهد توانست اهداف اقتصادی را پیش برد. فرهاد فزونی، عضو هیات نمایندگان دوره پنجم و ششم اتاق بازرگانی و عضو ائتلاف نوآفرینان در گفت‌وگو با کارگزاران نظر خود را در خصوص فعالیت اتاق در سال 85 اینگونه عنوان می‌کند: اتاق بازرگانی در سال 85 برنامه خاصی نداشت و تنها برنامه سال‌های گذشته را اجرا می‌کرد که نتیجه قابل قبولی نداشت. وی معتقد است: تنها برخی کمیسیون‌ها همچون تولید و تجارت کمیسیون پژوهش موفق شد لایحه واردات و صادرات را به ‌طور کامل بررسی و به مجلس ارسال کند. کمیسیون داخلی هم با پیگیری مسائل توانست دستاورد ویژه‌ای همچون مکانیزه کردن انتخابات تهران را به اجرا گذارد. وی اذعان می‌کند: اتاق در این مدت برنامه صبحانه با مسوولان را داشت که در سال 85 به اجرا گذاشت؛ برنامه‌ای که توانست بسیاری از مشکلات فعالان اقتصادی را در ارتباط با مسوولان دولتی حل کند.

وی در خصوص اینکه اتاق چقدر توانست در جذب سرمایه‌گذاری خارجی موثر واقع شود، افزود: وظیفه اتاق بازرگانی جذب سرمایه‌گذاری و تشکیل شرکت نیست. اتاق تنها باید بسترسازی را برای حضور بخش خصوصی فراهم کند و در این زمینه وارد عمل نشود. وی با اشاره به کمبودهای موجود در اتاق اظهار داشت: یکی از کاستی‌های اتاق این بود که نمایندگان دولت به علت گرفتاری هیچ‌گاه در جلسات و کمیسیون‌های اتاق حضور نداشتند و وظایف کمیسیون‌ها تنها بین تعداد محدودی پخش می‌شود، در حالی که اگر دولتی‌ها در کمیسیون شرکت می‌کردند بازده کمیسیون افزایش می‌یافت. وی معتقد است: آقایان دولتی باید تنها به عنوان رابط و مشاور بدون حق رای در جلسات اتاق حضور یابند و بگذارند 20 کرسی اتاق به بخش خصوصی واگذار شود. وی در خصوص وضعیت اتاق در دوره ششم خاطرنشان ساخت: اوضاع اتاق در دوره بعدی به نحوه رفتار افراد و گروه‌ها بستگی خواهد داشت.

محمدرضا نهاوندیان رئیس اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران و عضو هیات نمایندگان دوره ششم اتاق بازرگانی نیز با بیان اینکه اتاق باید مجمعی برای رایزنی و تعامل بخش خصوصی و سیاست‌گذاران دولتی باشد، اذعان داشت: اتاق نماینده قانونی همه فعالان اقتصادی است. وی با تاکید بر اجرایی شدن سیاست‌های ابلاغی اصل 44 قانون اساسی گفت: اتاق باید در آینده نقش فعال و اساسی در این رابطه ایفا کند.