حکومت و عدالت

 مهدی تیو
خدمت به مردم و تلاش در راه آسایش، رفاه و احیای حقوق انسانی و عدالت اجتماعی معیار حکومت صالح، شایسته و مردمی است. قطعا حکومت پیامبر اسلام(ص) در رهبری حکومت مدینه، از نمونه های اعلای این حکومت می باشد که در مدینه تشکیل شده بود.
حکومت رسول الله(ص) برترین نمونه حکومت مطلوب و عملی است که در روی زمین تحقق یافته، این حکومت نیز با انگیزه بسط عدالت تشکیل یافته و حکومتی عادلانه می باشد و این وظیفه ای است که تمام پیامبران و اولیای الهی نیز آن را در حد توان و مقدورات خویش و بر اساس مقتضیات، متحقق می‌ساخته‌اند.
آنچه در حکومت اسلامی، مطرح است، اصول و اهداف متعالی انسانی است، نه شکل و رنگ خاص. هر حکومتی که بتواند عد الت اجتماعی را به نحو شایسته ای در جامعه اجرا نماید، می توان آن را “حکومت اسلامی” نامید. شکل حکومت بر حسب مقتضای زمان به هر صورت که انتخاب شود آزاد است؛ به عبارت دیگر، حکومت اسلامی، شکل خاص یا رنگ خاصی از حقوق انسانی است، بعدا شکل حکومت را زمان تعیین می‌کند.
وجود پدیده اجتماع در تاریخ و فرهنگ اسلامی، نشانگر آن است که مسائل اجتماعی در زمان رسول خدا(ص) از طریق نظر مردم و رای و پیمان آنها صورت می گرفت. قطعا واژه “بیعت” از ریشه “بیع” به معنای یک نوع عقد و قرارداد اجتماعی است که میان متعاقدین برقرار می شود و حکایت از لزوم میثاق و ضرورت مسئله را می‌رساند.
پیامبر اسلام(ص) در آغاز رسالت و دوره تکوین، هنگامی که می خواست دعوت اهل مدینه (انصار) را بپذیرد، با ایجاد یک نوع قر ارداد بیعت در عقبه دوم، آن را پذیرفت؛ جالب اینکه در این رای گیری اجتماعی، برخی زنان مسلمان نیز حضور داشتند و در آن شرکت کردند.
پیامبر(ص) گرچه فرستاده خداوند است، در کارهای اجتماعی خود همواره از مشورت با مردم ابا نداشته و آنان را در اجرای امور و نظارت بر کارها دخالت می داده است، حتی در بسیاری از اوقات، نظر اکثریت را مقدم می‌داشتند.
حضرت امام خمینی(ره) می‌فرماید:
حکومت عامه وقتی تحقق می یابد که همکاری و مراقبت مستمر باشد. مشورت کردن و احترام به رای و نظر مردم در امور اجتماعی، سبب دلبستگی و پشتیبانی آنان می گردد و موجب توسعه شخصیت در ملت می‌شود.
امام خمینی(ره) از اندیشمندان بزرگ جهان اسلام در عصر ما و رهبر یکی از بزرگترین انقلاب های جهانی است. او را نامی است ماندنی در تاریخ ایران و جهان؛ عارف و فقیهی بی بدیل که نه تنها به ارائه طرح خاص حکومتی مورد نظر خویش به لحاظ نظری پرداخت بلکه توفیق تاسیس حکومت اسلامی بر اساس نظریه خود را نیز به دست آورده و شخصا در راس چنین حکومتی قرار گرفت.
امام خمینی(ره)، توفیق تاسیس حکومت مورد نظر خویش را با توجه به مقتضیات زمان و عمر محدود خویش به دست آورد. او توانست بعد از سالها مبارزه با یاری خداوند بزرگ و تلاش و کوشش بی دریغ ملت ایران حکومتی در قالب “جمهوری اسلامی” به وجود آورد، حکومتی که (عدل علوی) را سرلوحه برنامه های خود دانسته و به عادلانه بودن حکومت توجهی تام وتمام داشت. حکومتی که با رژیم های موجود در جهان شباهت آن چنانی نداشت.
حرکت امام خمینی(ره) در جهت تاسیس حکومت مسئله ای است که توجه او را از توجه یک نظریه پرداز به مسئله مطلوبیت حکومت فراتر می برد. در واقع امام خمینی(ره) به عنوان موسس و بانی یک حکومت مطلوب دیده می شود. بنابراین در شرایط تاسیس این حکومت به مطلوبیت آن توجهی عمیق و شایان دارد.
امام خمینی نه تنها نظریه پرداز و موسس حکومت، ایدئولوگ و رهبر آن نیز می باشد. قرار گرفتن ایشان در موضع رهبری حکومت در طول ده سال این فرصت را در اختیار ایشان قرار داد که با سنجش شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی گوناگون و متنوع، نظریه خود را مورد آزمون مکرر قرار داده و بر استحکام، قدرت و صحت آن بیفزاید.
امام خمینی(ره) از همان اوان رشد و بلوغ فکری خود مبارزه با ظلم و ستم و تلاش و پیکار عملی برای ایجاد حکومت مطلوب را آغاز کرد.
به طور کلی مبارزات، قیام ها و تلاش های امام خمینی(ره) در مقابله با رژیم پهلوی نشانگر این مطلب است که از آغاز با این رژیم و حکومت موجود مخالفت دارد و لذا در پی ارائه حکومتی مطلوب است. حکومتی که به تدریج و ابتدا در نظر و بعد از آن در عمل، آن را تحقق بخشید.
یکی از مهمترین شاخصه ها و معیارهای یک حکومت مطلوب از دیدگاه حضرت امام خمینی(ره) این است که آن حکومت بر مبنای عدل و قسط استقرار یابد؛ به گونه ای که عدالت در تمامی تار و پود آن ریشه دوانیده و در سرتاسر وجود و ابعاد متعدد آن چون عملکرد، اهداف، مسئولیت ها، وظایف و کنش های حکومت و زمامداران متجلی گردد.
از دید ایشان تحقق عدالت نه تنها وظیفه حکومت و بزرگترین مقصد اسلام که بنیان و اساس یک حکومت مطلوب است.
مطلوبیت حکومت با دارا بودن خصلت عدالت شناخته می شود و آن بزرگوار این مهم را بارها مورد تاکید قرار داده است.
از مهمترین شاخص ها و مصادیق عدل و حکومت عدل از دیدگاه امام خمینی(ره) عبارتند از:
1- فقدان ظلم
2- تحقق آزادی
3- تحقق استقلال
4- تحقق رفاه
5- اسلامی بودن
6- رسیدن تمام اقشار جامعه به حقوق حقه خود
7- فقدان فرق بین زن و مرد و اقلیت های مذهبی و دیگران
8- وجود انصاف
9- فقدان اجحاف
10- علاقه مندی به افراد و برابری مسئولین با آنان در شیوه زندگی
11- منافع مملکت خرج مملکت شود
12- به بیت المال خیانت نشود
13- به جای نظام استثماری، عدالت اقتصادی را برقرار سازد
14- موافق میل مردم باشد، رای مردم و موافق حکم خدا، آن چیزی که موافق با اراده خداست موافق با میل مردم هم هست، مردم مسلمانند، الهی هستند... . از دیدگاه امام خمینی تمام احکام شرعی ابزار و وسائلی هستند برای تحقق عدالت و حکومت عدل در جامعه.
عنوان کلی و اولیه ای که حضرت امام خمینی(ره) در مورد حکومت مطلوب خویش به کار می برد، حکومت اسلامی است و منظورشان از اسلامی بودن حکومت نیز این است که بر موازین و قوانین الهی و دینی اسلام بنا شده باشد. قوانین و ضوابط آن از شرع مقدس اخذ گردد و بر جهان نگری و ایدئولوژی اسلامی ابتنا یافته باشد. حکومت اسلامی در منظر امام خمینی(ره) حکومتی است که هدف آن تحقق اسلام است، قوانین آن اسلام است و بنیاد و اساس آن را نیز جهان بینی اسلامی تشکیل می دهد. همچنین از دیدگاه ایشان، حکومت اسلامی به معنای این است که حکومت از درون اسلام به وجود می آید زیرا اسلام دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است، لذا اسلام بدون حکومت معنا ندارد.
امام خمینی(ره) می‌فرماید:
“اسلام... خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمام ابعاد و شئون زندگی فردی و اجتماعی قوانین خاصی دارد و جز آن را برای سعادت جامعه نمی‌پذیرد”.
اگر دیدگاه امام خمینی(ره) را بپذیریم که اسلام بر اساس عدالت است و بنیان آن عدل الهی را تشکیل می دهد آیا می توان گفت که اسلامی بودن غیر از عادل بوده است. شاید معنای عدالت گسترده تر باشد ولی اسلامیت نمی تواند از عدالت جدا باشد.
ما یک حکومت عدل می خواهیم، یک حکومتی می خواهیم که منافع مملکت ما خرج خود مملکت بشود.
یکی از مهمترین ویژگی های یک حکومت مطلوب از منظر امام خمینی(ره) این است که حکومت بر اساس مصالح عمومی شکل گیرد، مصالح را به خوبی تشخیص دهد، بر اساس مصالح عمومی رفتار نماید و بر اساس مصالح بقا و استمرار یابد.
حضرت امام همواره مصلحت مردم و مصلحت نظام و جامعه را در راس مصالح دیگر و حفظ نظام را از اوجب واجبات می‌دانستند.
نکته قابل توجهی که در بقا استمرار حکومت نقش دارد، این است که حکومت باید مبتنی بر مشارکت عمومی باشد. از دیدگاه حضرت امام، رجال سیاسی و حکومتی جامعه باید مردم را در نظر داشته باشند و توده مردم را در تصمیم گیری ها و توزیع و تقسیم منافع و امکانات در نظر بگیرند و در مقابل، مردم نیز ضمن حضور در صحنه های سیاسی جامعه و مشارکت در سرنوشت خود بر رفتار و عملکرد دولتمردان و مسئولان امر نظارت داشته باشند:
اگر مردم بخواهند جمهوری اسلامی را حفظ کنند باید مواظب باشند که رئیس جمهور و وزراء و نمایندگان مجلس انحراف پیدا نکنند از حیث قدرت طلبی و مال طلبی اگر رئیس جمهوری بخواهد قدرتمندی نشان دهد آن روز بدانند علامت این است که شکست بخوریم. لذا خود مردم باید جلو آنها را بگیرند.
از دیدگاه حضرت امام خمینی(ره) مهمترین وظیفه یک حکومت مطلوب این است که خود را خادم جامعه بداند و در راه تامین نیازهای اجتماعی مردم بکوشد. نه اینکه به فکر تامین منافع خود باشد.
امام خمینی(ره) می‌فرماید:
“اگر به ما بگویید خدمتگزار بهتر از این است که بگویید رهبر، رهبری مطرح نیست، خدمتگزاری مطرح است، اسلام ما را موظف کرده است که خدمت کنیم”. از منظر امام خمینی(ره) خدمت نمودن برای رهبران در حکومت ایشان یک وظیفه و تکلیف است. و در جایی دیگر می‌فرمایند:
“دولت در حکومت اسلامی در خدمت ملت است، باید خدمتگزار ملت باشد” همچنین احترام به رای نظر و خواسته های مردم در نظام مطلوب مورد نظر امام جایگاه فوق العاده والایی دارد.