جایگاه ایران در روابط روسیه و آمریکا

ایران به لحاظ موقعیت ژئوپلیتیک خود، یک کشور بین‌المللی محسوب می‌شود. لذا هم بر تحولات بین‌المللی تأثیر می‌گذارد و هم از وقایع جهانی تأثیر می‌پذیرد. با این تفاسیر ایران هم بر روابط سایر کشورها تأثیر می‌گذارد و هم از روابط آنها متأثر می‌شود. بر این اساس طی سال‌های گذشته، روابط روسیه و آمریکا یکی از عرصه‌هایی بوده که همواره متغیر ایران از وزنه تأثیرگذاری زیادی در آن برخوردار بوده است. به نحوی که همواره نه تنها ایران از روابط آمریکا و روسیه تأثیر پذیرفته، بلکه بر روابط آن دو نیز تأثیر گذاشته است. در این بین با توجه به اینکه روابط مسکو و واشنگتن طی یک سال اخیر بهبود یافته، لذا یک بار دیگر مسئله ایران در روابط این دو کشور مطرح شده است. به نظر می‌رسد در آینده روابط روسیه و آمریکا، دست کم 3 سناریوی کلی وجود داشته باشد که مطابق با هر یک از آنها، جایگاه ایران نیز دگرگون می‌شود. این سناریوها عبارتند از:
1. مشارکت استراتژیک: مطابق با این سناریو، روابط روسیه و آمریکا به بهترین حالت ممکن خواهد رسید. سرفصل آغاز این سناریو، گسترش روابط اقتصادی میان دو طرف است که می‌تواند به مشارکت استراتژیک در خصوص مسائل عمده جهانی منجر شود. این سناریو که در حال حاضر از سوی دیمیتری مدودف و باراک اوباما، رؤسای جمهور روسیه و آمریکا پیگیری می‌شود، با چالش‌های بسیار زیادی مواجه است و عملی شدن آن در سال‌های نزدیک، تقریباً نامحتمل به نظر می‌رسد. در این سناریو، ایران کاملاً وجه‌المصالحه دو قدرت بزرگ قرار می‌گیرد. در واقع امکان دارد آمریکا و روسیه برای دست یافتن به مقاصد و اهداف بلندمدت خود، حتی در مورد ایران دست به معامله‌ای بزرگ نیز بزنند.
2. جنگ سرد جدید: در این سناریو، روابط دو کشور آنچنان سرد و تیره می‌شود که یادآور بازگشت به دوران جنگ سرد شود. روابط روسیه و آمریکا در اواخر دوره ریاست جمهوری بوش، به سمت این سناریو در حرکت بود. به نظر می‌رسد هم در آمریکا و هم در روسیه، همچنان جنگ سردطلبان مترصد فرصتی هستند که روابط مسکو و واشنگتن را تیره سازند. مطابق با این سناریو، ایران از نقش بسیار مهمی در روابط آمریکا و روسیه برخوردار می‌شود. زیرا در چنین حالتی روس‌ها سعی می‌کنند به مانع‌تراشی در برابر ایالات متحده آمریکا بپردازند و به همین سبب نیز ایران می‌تواند شریک قابل ملاحظه‌ای برای مسکو باشد.
3. همکاری تاکتیکی و منازعات محدود: بر اساس این سناریو، روسیه و آمریکا در بسیاری از موارد مهم به همکاری با یکدیگر می‌پردازند و در عین حال، منازعات خود را به خصوص در مباحث امنیتی و مسائل مرتبط با حوزه نفوذ یکدیگر حفظ خواهند کرد. در واقع روابط روسیه و آمریکا میان درجه‌ای از همکاری تاکتیکی و منازعات محدود در نوسان خواهد بود. در این سناریو نیز ایران از جایگاه قابل ملاحظه‌ای در روابط روسیه و آمریکا برخوردار می‌شود. زیرا می‌تواند به برگی برای چانه‌زنی روس‌ها در خصوص موارد اختلاف و بهره‌برداری مبدل شود. با توجه به موقعیت منحصر به فرد ایران از لحاظ ژئوپلیتیک، ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک، ضروری است که سیاست خارجی این کشور بر پایه حفظ منافع و امنیت ملی، در تعامل با دنیای خارج شکل گیرد.
در این بین بدیهی است که هر چه بر توان ایران در عرصه‌ها و ابعاد مختلف قدرت نظیر نظامی، اقتصادی، فرهنگی و... افزوده شود، میزان نفوذ و تأثیرگذاری سیاست خارجی جمهوری اسلامی نیز افزایش خواهد یافت و بالعکس. همچنین باید در نظر داشت که اساس و بنیان ائتلاف‌ها و دوستی‌ها در نظام بین‌الملل، موقتی است و بر پایه منافع صورت می‌گیرد. در نتیجه ایران نه تنها نباید به هیچ کشوری در نظام بین‌الملل اتکاء کند، بلکه باید به افزایش توان خود در راستای دستیابی به منافع ملی و تأمین امنیت ملی بیندیشد. زیرا تنها در این شرایط است که منافع و امنیت ایران حفظ می‌شود و دستخوش تحول و دگرگونی در تعاملات آتی روسیه و آمریکا نمی‌شود.