چیزی بیش از قاطعیت

خلیل عثمان‎/ترجمه: مریم طباطبایی
هیچ انقلابی بدون یک رهبری انقلابی امکان پذیر نیست. در هر موقعیت انقلابی، رهبران، نقشی قاطع در تبیین و هدایت نبرد به سوی مطالبه و دستیابی به تغییرات انقلابی بازی می کنند.وجود رهبری کاریزما در خط مقدم نبردی انقلابی ، که آمال مردم ناراضی را انسجام می بخشد، محور ایجاد حمایت کامل و وفادارانه از حرکت انقلابی است.
هنگامی که مردم سرنوشت ملی و مأموریت تاریخی بی همتای رهبر انقلابی را می پذیرند، کاریزما به مرجع اقتدار بدل می شود. ویژگی های شگفت آور رهبر انقلابی، همچنین عناصر مهمی از اقتدار وی را در دوران پس از انقلاب شکل می دهد؛ دورانی که عموما همراه است با جدال برای مشروعیت یابی، نهادسازی و استحکام نظم سیاسی انقلابی.
پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، که با سرنگونی شاه در فوریه ۱۹۷۹ به اوج رسید و متعاقب آن پایه گذاری جمهوری اسلامی ، بیش از هرچیز مدیون ویژگی های رهبری امام خمینی است.امام واجد همه آن ویژگی ها و کمالاتی است که وی را در میان مردم مسلمان ایران، ارجمند و در سنت اسلامی قهرمانی اصیل می سازد: صداقت و نوع دوستی بی مانند در شیوه زندگی، اراده و توانایی یک رهبر مقتدر، شهامت و استقامت مثال زدنی در مواجهه با دشواری ها و ناکامی های بزرگ، ظرفیتی شگفت آور در تحمل مصایب و همدردی با آلام ستمدیدگان و مستضعفان جامعه و شخصیتی فریبنده و خطیبی دلنشین.
ظهور امام خمینی به عنوان رهبر بلامنازع انقلاب اسلامی در ایران، عمدتا ناشی از ویژگی های شخصی منحصر به فرد وی بود. زندگی بی تجمل و زاهدانه او که از ظواهر دنیوی بری بود، همواره زندگی پرتجمل، مستبدانه و مملو از فساد دربار پهلوی را به رسوایی می کشید. امام حتی پس از انقلاب نیز زندگی ساده و بی پیرایه خود را ادامه داد و برحفظ این روش تا پایان عمر اهتمام داشت؛این خلق و خویی است که در میان صاحبان قدرت در جهان اسلام و هرجایی دیگر به ندرت می توان یافت. جای تعجب نیست که وی را به عنوان رهبری کامل می شناسند. زندگی زاهدانه او ، مبین نفی دنیا دوستی و تأکید وی بر عدالت اجتماعی و مساوات‌طلبی بود.
یکی دیگر از وجوه محوری رهبری امام خمینی(ره) توانایی و جذبه وی در همصدا ساختن مخالفان ناهمگون نظم مستقر حول عالی ترین خواسته ها بود؛ پایان بخشیدن به استبداد سلطنتی و عدم وابستگی به غرب. برای دستیابی به این خواسته ها، امام از تنفری که مردم ایران از رژیم پهلوی داشتند آگاه بود. به همین خاطر هیچ گاه از افشای ماهیت واقعی رژیم به عنوان یک حکومت خودکامه و دست نشانده قدرتهای خارجی، ابا نکرد.
پس از آزادی از زندان در آگوست ،۱۹۶۳ امام خمینی طی یک سخنرانی، فتوایی در تحریم هرگونه سازش با دولت صادر کرد و اعلام کرد که امروز سکوت، به معنی مهر تأیید نهادن بر حکومت خودکامه و همکاری با دشمنان اسلام است. همچنین علما را مکلف دانست تا در راه زنده نگاه داشتن شریعت تلاش کنند و انزجار خود را از این دولت خائن اعلام دارند. به رغم بی رحمی و شدت سرکوب حکومت، وی بر نفی کامل رژیم سلطنتی و هرگونه بازسازی آن از طریق اصلاحات قانونی پای فشاری می کرد و مصرانه معتقد بود که شاه نه می تواند سلطنت کند، نه حکومت.
اما برای یک رهبری اثربخش، چیزی بیش از قاطعیت، استقامت و سلامت نفس نیاز است. در واقع، مهم ترین شاخصه رهبری امام خمینی، قدرت او در بسیج منابع و خواسته های مردم ایران در جهت دستیابی به تغییرات انقلابی مورد نظر بود. در این ارتباط، وی مهارت و قابلیت سازماندهی فراوانی در جهت استفاده از منابع ارتباطی متفاوت برای مقابله با رسانه های تحت سلطه رژیم پهلوی از خود نشان داد.
برای تداوم ارتباط با منبع طبیعی قدرت حرکت انقلابی،یعنی مردم، امام خمینی از شبکه پیچیده ای از نهادهای مذهبی، با محوریت مساجد و مدارس، بهره جست.این نهادها وسیله مؤثری برای ارتباط عمومی فراهم می کردند و افکار عمومی را تحت تأثیر قرار می دادند. با هدایت وی، تکنیک های سازماندهی ماهرانه از سوی مجموعه علمای انقلابی به کار گرفته شد تا از این نهادها در بسیج تظاهرات مردمی استفاده شود. به این ترتیب، این نهادها بذر انقلاب را در سراسر کشور پراکندند.
امام ، بدون برخورداری از آزادی بیان و دسترسی به رسانه های عمومی، از رسانه های کوچک برای رساندن پیام خود بهره می گرفت و موانع اعمال شده از سوی رژیم را پشت سر می گذاشت. از تبعیدگاه خود در شهر نجف عراق و پس از آن از پاریس، پیام های خود را از طریق نوار و تلفن به ایران مخابره می کرد و آنجا در هزاران نسخه در سراسر کشور منتشر می شد.
در بعضی موارد، سخنان او نسخه برداری و برای انتشار سراسری و گسترده تکثیر می شد. سخنان امام خمینی به زبانی بیان می شد که بالاخص بتواند با بخش های گسترده تر جامعه ارتباط برقرار کند. او پیام خود را ساده، مستقیم و فارغ از اضافات غیراسلامی بیان می کرد و پیوسته به پیروان خود می گفت که خاندان پهلوی باید بروند و شما باید آماده باشید تا شاه را سرنگون کنید.
موفقیت امام خمینی در رهبری انقلاب به سوی پیروزی، به طرق مختلف وابسته است به توانایی زیرکانه وی در ترکیب «رسانه های کوچک» عموما پیام تلفنی، تکثیر بیانیه ها و نوار با سیستم ارتباطی بومی. این توانایی، همچنین تا حد زیادی این واقعیت را ثابت می کند که پیام وی که عبارت بود از استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی، عنصر اتحادبخش در انقلاب شد.
ویژگی های رهبری امام خمینی(ره)، الگویی تاریخی برای عمل انقلابی فراهم می کند که همچنان الهام بخش و هدایت کننده جریانات مبارزه اسلامی در آینده خواهد بود.تنها از طریق یک روند پیگیر بررسی و تامل در رهبری امام، می توان درس های ارزنده ای از وصایای وی کشف، فهم و درک کرد.