روزنامه‌نگاری جنگ تجربه‌ای تازه

علی شیرین
نخستین نشست آسیب شناسی مطبوعات دفاع مقدس روز چهارشنبه۱۹اردیبهشت ماه با حضور جمعی از نویسندگان، خبرنگاران و علاقه مندان، در سالن همایش های نمایشگاه مطبوعات برگزار شد.
در ابتدای نشست که رأس ساعت ۱۰صبح آغاز شد پس از تلاوت آیاتی از قرآن مجید، دکتر محمدرضا جمالی ـ مدیر مسئول روزنامه جوان ـ با اشاره به تاریخ روزنامه نگاری در ایران گفت: ۱۶۰سال پیش، میرزا صالح شیرازی از میان ۶نفری که برای فراگیری علوم و فنون روز به غرب اعزام شده بودند به ایران بازگشت و برای اولین بار روزنامه «کاغذاخبار» را منتشر کرد. اکنون با گذشت سال های طولانی از این اقدام، برای من این سؤال مطرح است که چرا ما یک روزنامه مطرح در دنیا و فراملی نداریم.
وی در توضیح بیشتر افزود: یکی از دلایل، سایه سنگین سیاست است که موجب شده ما نتوانیم یک روزنامه فراملی داشته باشیم؛ اگر احزاب کارکرد حزبی نداشته باشند، مطبوعات به حزب تبدیل می شوند و در نتیجه، ماهیت حرفه ای و تخصصی خود را از دست می‌دهند.
جمالی در ادامه با اشاره به وضعیت مطبوعات دفاع مقدس با ابراز تأسف از عدم حمایت مسئولان از مطبوعات و نشریات فعال در این عرصه و خالی بودن جای مطبوعات مستقل گفت: رنگین نامه ها و نشریاتی که فاقد محتوا هستند با شمارگان بالا و برخورداری از حمایت مسئولان و یارانه ها منتشر می شوند اما نشریات دفاع مقدس به دلیل مشکلات گوناگون تعطیل می‌شوند.
وی با انتقاد از نگاه برخی از مدیران مسئول مطبوعات به فرهنگ دفاع مقدس گفت: برخی از روزنامه ها صفحات پرت و کم خواننده خود را به این موضوع اختصاص می دهند که این، نشأت گرفته از نگاه ابزاری و بازاری به این مقوله است.
مدیر مسئول جوان با تأکید بر فراجناحی بودن دفاع مقدس گفت: صفحات دفاع مقدس فراتر از چپ و راست و فوق جریانات است و در این وادی ما باید تنها خدا و شهدا را ناظر اعمال و رفتار خود ببینیم.
جمالی با اشاره به ضرورت رویکرد مطبوعات دفاع مقدس به سمت نسل سوم و جنگ ندیده گفت: به منظور برقراری ارتباط هنری با مخاطب باید از عناصر شکل، فرم، صفحه آرایی، تصاویر جذاب و مطالب بکر بهره جست تا این صفحات با خواننده ارتباط برقرار کنند.
محمدعلی آقامیرزایی ـ عضو شورای مرکزی مجمع نویسندگان و خبرنگاران دفاع مقدس و مجری مراسم ـ با اشاره به اینکه هم اکنون دچار ریزش نیروهای حرفه ای و تعطیل شدن صفحات جاندار و حرفه ای هستیم خواستار توجه بیشتر مدیران مسئول به وضعیت نیروها و صفحات دفاع مقدس شد. وی سپس از شمسی خسروی ـ عضو مجمع و خبرنگار فعال حوزه دفاع مقدس ـ دعوت کرد تا مقاله اش را ارائه کند. وی با ارائه مقاله ای انتقادی با اشاره به وضعیت صفحات دفاع مقدس گفت: یکی از آسیب هایی که هم اکنون مطبوعات دفاع مقدس را تهدید می کند کلیشه ای شدن مطالب و موضوعات است. وی افزود: همچنین روزنامه نگار در فرآیند تهیه مطالب و اخبار با موانع زیادی روبه رو است که باید برای آن فکری کرد.
«هدایت الله بهبودی» نویسنده نام آشنای ادبیات پایداری نیز سخنران بعدی نشست بود که بدون در دست داشتن هرگونه دست نوشته ای، با طمأنینه مطالب جالب توجهی را ارائه کرد.
وی گفت: ما دچار کلیشه ها شده ایم. حرف زدن از حادثه ای کهنه، کار ساده ای نیست. نوشتن و به تصویر کشیدن وقایع و حوادث جنگ، کاری حرفه ای و هنری است که حرفه ای ها را می طلبد و حرفه ای ها هم به دلیل نبودن زمینه اقتصادی و فرهنگی و عدم حمایت کافی، کمتر به این عرصه وارد می‌شوند.
عضو شورای سردبیری نشریه تعطیل شده «کمان» با اشاره به شرایط فعالیت در سال های گذشته گفت: در آن سال ها تخصص و تبحری وجود نداشت اما حال و هوا و فضا برای کسب تجربه مهیا بود و اگر دقت کنیم می بینیم بهترین آثار هم در همان دوره خلق شده است.
این نویسنده دفاع مقدس تصریح کرد: باید نگاه توصیفی و تبلیغی به جنگ را ترک کرد و با درک واقعیت های امروزی جامعه به سمت جنگ رفت.
بهبودی افزود: بخش خصوصی به این سمت نمی آید و در نتیجه دولت و دولتی ها باید از این عرصه حمایت کنند. خب! این مراکز هم صافی های خودشان را دارند و البته حق هم دارند؛ اینجاست که جلوی ایده های نو گرفته می‌شود.
بهبودی با اشاره به ماجرای تعطیلی نشریه کمان گفت: من زخم خورده هستم. بعد از ۸سال تلاش آن را تعطیل کردیم. البته کمان در بهترین شرایط تعطیل شد. ما مشکل مالی نداشتیم اما خودمان تمام شده بودیم.
روزنامه نگار قدیمی مطبوعات دفاع مقدس در پایان از دست اندرکاران مجمع درخواست کرد تا تجربه نوین روزنامه نگاری جنگ را به عنوان پروژه ای تحقیقی مورد توجه قرار داده و پیشینه این تجربه بزرگ را بررسی و در قالب کتابی ارائه کنند.
مجید میرزایی ـ نویسنده رادیو فرهنگ ـ دیگر سخنران همایش، خواستار تجدیدنظر جدی در رویکردهای نویسندگان و فیلمسازان به چهره های شاخص دفاع مقدس شد و این موضوع را مطرح کرد که نباید شخصیت فرماندهان جنگ را به گونه ای اسطوره ای و غیرقابل دست یافتن برای خواننده ترسیم کنیم.
همچنین حجت الاسلام فخرزاده ـ عضو دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری ـ با اشاره به ضرورت دسترسی نویسندگان به اسناد جنگ، خواستار تسهیل روند دسترسی به منابع و اسناد دوران جنگ شد. وی تأکید کرد: مقداری از ضعف ها و کاستی ها به خودمان برمی گردد. اگر با اعتقاد کار کنیم قطعاً مخاطبان خود را هم خواهیم یافت.
دبیرکل مجمع خبرنگاران و نویسندگان دفاع مقدس در پایان این نشست طی سخنانی پیرامون راهکارهای معرفتی انتشار آثار مطبوعاتی دفاع مقدس سه مؤلفه را در این زمینه قابل طرح دانست.
سعید علامیان فقدان هر یک از این سه مؤلفه را نقصانی دانست که موجب عدم شکل گیری کار حرفه ای در این عرصه می‌شود.
وی برخورداری از دانش روز روزنامه نگاری، معرفت به تاریخ و جغرافیای جنگ و معرفت به هویت و جوهره دفاع مقدس را به عنوان سه مؤلفه معرفتی و زیربنایی در عرصه مطبوعات دفاع مقدس مطرح کرد و افزود: با فقدان هرکدام از اینها نباید انتظار تولید کار حرفه ای و پرمخاطب را داشت.
این روزنامه نگار سرشناس دفاع مقدس در توضیح بیشتر گفت: برخورداری از دانش روز حرفه روزنامه نگاری و قلم زدن با نثری روان، زنده و تازه همراه با حفظ اصالت واژه های دوران دفاع مقدس، مخاطبان را به سمت خود جذب خواهد کرد.
وی مطالعه مستمر، داشتن اطلس جنگ، شخصیت شناسی و معرفت به جوهره اصلی جنگ و توجه به نقش دفاع مردمی را لازمه روزنامه نگاری در عرصه دفاع مقدس برشمرد.
حواشی نشست
* توصیه می شود نشست های تخصصی از این دست استمرار یابد. مسلماً طرح مباحث حرفه ای به برطرف شدن نقاط ضعف و ارائه راهکارهای تازه برای نویسندگان مطبوعات دفاع مقدس منجر خواهد شد.
علیرضا نیافر ـ تهیه کننده و سردبیر گروه دفاع مقدس رادیو سراسری و راقم این سطور، به دلیل کمبود وقت نتوانست مقاله اش را ارائه کند.
* جمع بندی موضوعات و مطالب مطرح شده در این همایش در قالب کتاب یا ویژه نامه، اقدام مناسبی است که می تواند مجمع را در رسیدن به اهدافش یاری کند.