آیا «باکو» مقصد بعدى قطار انقلاب رنگین است؟

محمود آقاکثیرى
موج تغییر ساختار سیاسى در جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى تحت نام «انقلاب هاى رنگین» شدت گرفته است.
در این میان، کشورهایى که در سال ۲۰۰۵ با انتخابات نیز روبرو هستند، در اولویت قرار دارند.
در این چارچوب، جمهورى آذربایجان، ارمنستان و تاجیکستان از جمله کشورهایى هستند که شرایط سیاسى آنها در سال جارى ملتهب تر از سال قبل خواهد بود.
احزاب مخالف دولت در این کشورها سعى دارند با تشکیل ائتلاف، برگزارى راهپیمایى و همچنین کسب حمایت خارجى، شانس خود را براى تغییر ساختار سیاسى حاکم بیازمایند. در این چارچوب، ائتلاف جدیدالتأسیس سه حزب مخالف دولت جمهورى آذربایجان متشکل از حزب مساوات، دموکرات و جناح موسوم به اصلاح طلبان حزب جبهه خلق جمهورى آذربایجان قصد دارند روز یکشنبه هفته آینده ۲۱ فروردین در باکو راهپیمایى کنند.
بر این اساس، کمیته برگزارى این تظاهرات با اعلام تصمیم خود در نامه رسمى به فرماندارى باکو، خواستار مجوز براى برگزارى این راهپیمایى شده، اما هنوز پاسخى دریافت نکرده است. مخالفان که از حمایت آمریکا نیز برخوردارند، اعلام کرده اند: با وجود مخالفت دولت بر برگزارى این تجمع پافشارى خواهند کرد.
در شعارهایى که قرار است در این تجمع اعلام شود، خواسته شده است که به ترورهاى سیاسى پایان داده شود و قاتلان «المار حسین اف» سردبیر نشریه «مونیتور» که ماه گذشته از طرف چند فرد مسلح ناشناس ترور شد، شناسایى شوند. در شعارهاى اعلامى این تظاهرات، همچنین بر برگزارى انتخابات آزاد و حاکمیت جمهورى آذربایجان بر قره باغ تأکید شده است.
تلاش مخالفان دولت براى برگزارى تظاهرات در حالى است که چندى پیش «على حسن اف» مدیر شعبه سیاسى - اجتماعى دفتر ریاست جمهورى آذربایجان، اعلام کرده بود صدور اجازه برگزارى تجمعات انتخاباتى پیش از انتخابات مجلس ملى جمهورى آذربایجان از سر گرفته خواهد شد.
در عین حال، مقامات دولتى تأکید مى کنند احزاب مخالف باید این تجمعات را در چارچوب قوانین برگزار کنند تا از بروز هر گونه درگیرى نیروهاى انتظامى و تظاهرکنندگان پیشگیرى شود.
«الهام على اف» رئیس جمهورى آذربایجان روز هشتم فروردین در کنگره حزب حاکم این کشور با متهم کردن احزاب و گروه هاى سیاسى مخالف دولت به تلاش براى بر هم زدن ثبات سیاسى در این کشور، آنها را به برخورد جدى تهدید کرد.
وى گفت: دولت در اغتشاشات پس از برگزارى انتخابات ریاست جمهورى این کشور در اکتبر سال ۲۰۰۳ (۲۳ مهر ۱۳۸۲)، یک بار، پاسخ گروه هاى مخالف را که قصد ایجاد آشوب پس از برگزارى انتخابات داشتند، قاطعانه داده است و اگر این افراد اندک بخواهند در آینده، بار دیگر آرامش کشور را بر هم بزنند، به طور جدى با آنان برخورد خواهد شد. این در حالى است که حزب غربگراى مساوات از الهام على اف خواسته است از مقامش کناره‌گیرى کند.
این حزب در نشست شوراى سیاسى خود که در آن «عارف حاجیلو»، «رئوف عارف اوغلو» معاونان حزب مساوات و همچنین «پناه حسین اف» رئیس حزب مردم و «اقبال آقازاده» رئیس حزب امید که به اتهام تحریک و راه اندازى شورش هاى خیابانى اکتبر سال ۲۰۰۳ دستگیر شده بودند و به تازگى با فرمان عفو رئیس جمهورى آذربایجان از زندان آزاد شدند نیز حضور داشتند، بر لزوم استعفاى الهام على اف تأکید کرد.
همچنین «على کریملى» رهبر شاخه اصلاح طلبان جبهه خلق با ابراز تأسف از اظهارات تهدیدآمیز الهام على اف گفت: ما به مبارزات جمعى و تظاهرات مسالمت آمیز خود تا پایان عمر رژیم ادامه خواهیم داد، زیرا تجربه بین المللى نیز ثابت کرده است در مقابل موج مخالفت مردمى کسى را یاراى مقاومت نیست.
در این میان، «عیسى قنبر» رهبر حزب مساوات نیز با صراحت اعلام کرد: رئیس جمهورى آذربایجان باید از سرنوشت «عسگر آقایف» همتاى قرقیز خود درس عبرت بگیرد. رهبران احزاب مخالف دولت جمهورى آذربایجان معتقدند اوضاع جهان در مقایسه با سال ۲۰۰۳ که الهام على اف به قدرت رسید، تغییر کرده و وقوع انقلاب در گرجستان، اوکراین و قرقیزستان در این مدت نشانگر این تحولات است. آنها که به حمایت آمریکا نیز امیدوار هستند، اطمینان دارند جمهورى آذربایجان نیز دستخوش این تحولات خواهد شد.
با نزدیک شدن به موعد برگزارى انتخابات مجلس جمهورى آذربایجان در ماه نوامبر سال ۲۰۰۵ (آبان ماه آینده)، جناح مخالف دولت جمهورى آذربایجان تلاشهاى خود را براى حضور مؤثر در عرصه سیاسى این کشور افزایش مى دهد. از دید ناظران سیاسى، تلاش براى برگزارى تظاهرات و تشکیل ائتلاف سیاسى متشکل از احزاب دموکرات، مساوات و جبهه خلق موسوم به بلوک سیاسى «اغور» در ادامه این تلاش مشترک احزاب ارزیابى مى‌شود.
آمریکا نیز در این میان بیکار نیست و «رئو هارنیش» سفیر آمریکا در باکو چندى پیش به بهانه حمایت از برگزارى انتخابات آزاد و دموکراتیک در جمهورى آذربایجان از اختصاص هفت میلیون دلار بودجه براى تأمین مالى احزاب و مطبوعات مختلف و آموزش ناظران انتخاباتى خبر داد.
کاملاً واضح است که هدف واقعى آمریکا از کمک به برخى احزاب و مطبوعات در جمهورى آذربایجان حمایت از گسترش دموکراسى در این کشور نیست. در واقع، حمایت از آزادى و دموکراسى، شعارى است که آمریکا براى پیشبرد اهداف خود در بسیارى از کشورها مطرح مى‌کند.
در حال حاضر، تنور تحولات در جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى و جامعه کشورهاى مشترک المنافع از اوکراین گرفته در شرق اروپا تا قرقیزستان در آسیاى مرکزى داغ است. شکل بسته نظام اداره کشور و چرخه بسته انتقال قدرت در این کشورها که با نارضایتى عمومى نیز روبرو است، شرایط را براى تغییرات مورد نظر آمریکا فراهم کرده است، به طورى که دور از ذهن نیست قطار انقلاب رنگین، بار دیگر به قفقاز نیز سفر کند.
در حال حاضر، جمهورى آذربایجان و ارمنستان، دو کشور دیگر قفقاز جنوبى هستند که پس از گرجستان در کانون توجه آمریکا قرار گرفته‌اند.
آمریکا که با هر دو کشور - بویژه جمهورى آذربایجان - روابط نزدیکى نیز دارد، سعى مى کند با حمایت از مخالفان دولت، فشار خود را براى گرفتن امتیاز از آنها افزایش دهد.
علاوه بر امتیازات اقتصادى و سیاسى، تضعیف حضور روسیه در این کشورها و راه اندازى پایگاه نظامى نیز در دستور کار مقامات کاخ سفید قرار دارد. در عین حال، در صورت مخالفت دولتهاى این کشورها با خواسته هاى آمریکا و دست نیافتن واشنگتن به اهداف خود، احتمال تغییر ساختار سیاسى نیز با توجه به سرعت تحولات سیاسى و رواج یافتن انواع به اصطلاح انقلابهاى رنگین نظیر گرجستان و اوکراین در کشورهاى قفقاز جنوبى نیز دور از انتظار نیست. در این میان، میزان اتکاى حکومت به آراى مردم، استقلال و ظرفیت سیاسى دولت و احزاب مخالف چگونگى تحولات و ساختار حکومت را در این کشور تعیین خواهد کرد.
این تحولات با هر سمت و سویى که جریان یابد، از یک اصل کلى پیروى خواهد کرد و آن اینکه عامل مداخله گر خارجى و بیگانه هیچ گاه در پى منافع مردم کشورى که در آن دست به مداخله مى زند، نیست.
بنابراین، آمریکا نیز همانطور که تجربه نشان داده است، از تحولات در کشورهاى مشترک المنافع تنها اهداف خود را مى جوید و شعارهاى فریبنده حمایت از دموکراسى نیز تا زمانى که به منافع آمریکا ضربه نزند، طرح خواهد شد. مردم جهان شاهد هستند که مقامات آمریکا بیش از هر حکومتى در جهان از رژیمهاى دیکتاتور نظیر «پینوشه» حمایت کرده‌اند.