ارزیابی محیط امنیتی قفقاز جنوبی (بخش دوم)

مهدی امیری / کارشناس مرکز پژوهشی معاونت سیاسی صدا و سیما
همچنین مساعدت بین‌المللی در زمینه‌های امنیتی به دولتهای این منطقه دست‌آوردهای محدودی به همراه داشته و این در حالی است که همگرایی این دولتها در نهادهای یورو آتلانتیکی به کندی پیش رفته است.
به طور کلی ناامنی در منطقه قفقاز جنوبی شامل چهار مؤلفه اصلی می‌شود:
1. مناقشات ارضی حل نشده که از خطرناک‌ترین تهدیدات امنیتی در این منطقه می‌باشد،
2. مناقشات سیاسی و مدنی که تا سال 2003 تصور می‌شد که تهدیدات اصلی برای ثبات آذربایجان و گرجستان هستند.
3. تهدیدات فراملی که از جانب تروریسم و جرایم سازمان‌یافته مطرح می‌شوند این تهدیدات به سرعت در حال افزایش هستند.
4. سرانجام باید به عامل مداخله نظامی آشکار یا پنهان خارجی اشاره کرد. در این نوشتار تلاش خواهد شد تا به مهمترین مسائل و موضوعاتی که موجب کاهش امنیت در منطقه استراتژیک قفقاز جنوبی را فراهم ساخته‌اند اشاره شود:
گفتار اول: نگاهی به عمده‌ترین مناقضات لاینحل
در منطقه قفقاز جنوبی سه مناقشه حل نشده که در یک حالت آتش‌بس به سر می برند وجود دارند. این مناقشات عبارتند از:
اختلاف میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر منطقه کوهستانی قره‌باغ و مناقشات موجود در گرجستان میان حکومت مرکزی از یک طرف و مناطق جدایی‌طلب آبخازیا و اوستیای جنوبی از طرف دیگر در این میان مناقشه اوستیای جنوبی شاهد برخی پیشرفتهایی که در سطوح کلی بدست آمده بوده است. مناطق قره‌باغ و آبخازیا تهدیدات امنیتی شدیدتری را مطرح می‌کنند. این استنباط مبتنی بر ملاحظات مربوط به این مناقشات از نظر وسعت سرزمینی بیشتر آنها سطح تنش و خشونت بلند دامنه آنهاست در این جا به هردو مناقشه اشاره می‌شود.
1- مناقشه قره‌باغ
در میان مناقشات موجود در قفقاز جنوبی، مناقشه حل نشده قره‌باغ میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بزرگترین تهدید برای صلح و امنیت این منطقه و حتی کل منطقه اوراسیای مرکزی می‌باشد. هر سال که این مناقشه بدون یافتن یک راه‌حل نهایی ادامه می‌یابد، خطر تجدید تخاصم و جنگ نیز بیشتر می‌شود. در حال حاضر نخبگان سیاسی موجود در هر دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان تمایل چندانی برای یافتن یک راه‌حل مناسب از طریق ابزارهای مسالمت‌آمیز ندارند. در حالی که ارمنستان به طرز قابل ملاحظه‌ای از لحاظ اقتصادی و جمعیتی (بواسطه مهاجرت) از این مناقشه متضرر می‌شود رهبران فعلی این جمهوری از مصالحه بر سر قره‌باغ خودداری می‌ورزند.
این امر به دلیل استیلای نخبگان قره‌باغی در سیاست ارمنستان است. «روبرت کوچاریان» رئیس‌جمهوری سابق جمهوری به رسمیت شناخته نشده قره‌باغ است و «سرکیسیان» وزیر دفاع ارمنستان وزیر دفاع سابق آن بوده است. این رهبران حساسیت و تعصب خاصی را نسبت به قره‌باغ دارند و در مورد این منطقه منویات و ملاحظات آنها اجرا می‌شود.
این نخبگان نسبت به منافع مجزای قره‌باغ در قیاس با منافع خود ارمنستان تاکید برابری دارند. از این نظر آنها با نخبگان قبلی تفاوت دارند.
پطروسیان رئیس‌جمهور سابق ارمنستان که در سال 1997 نتیجه گرفت که تأمین منافع ارمنستان بستگی به انجام مصالحه در مورد وضعیت قره‌باغ دارد. در حال حاضر رهبری ارمنستان کنترل ارضی قره‌باغ و هفت منطقه مجاور جمهوری آذربایجان را در اختیار دارد و از اینرو در دستیابی سریع به راه‌حل ضرورت کمتری احساس می‌کند. ارمنستان آشکارا علاقمند به حفظ وضعیت نظامی موجود تا زمان دسترسی به یک قرارداد مناسب است.
از سوی دیگر جامعه و رهبری جمهوری آذربایجان عمیقاً بواسطه تحقیر از دست دادن نزدیک به یک پنجم سرزمین خویش دچار سرخوردگی و رنجش شده‌اند.
همچنین وجود آوارگان و انسانهای بی‌خانمان هزینه‌های اقتصادی و نگرانی‌های سیاسی مهمی را برای دولت آذربایجان به وجود آورده است.
هم رژیم کمونیستی جمهوری آذربایجان و هم حکومت «ایلچی بیگ» عمدتاً بواسطه ناتوانی در جنگ با ارمنستان بر سر قره‌باغ سقوط کردند و در حال حاضر «الهام علی‌اف» رئیس‌جمهوری جدید این کشور به خوبی از حساسیت و محوریت موضوع قره‌باغ در میان افکار عمومی و رویه‌های سیاسی این جمهوری آگاه است.
بعلاوه، ناکامی و ناامیدی عمومی در این کشور به خاطر تصور آشتی‌ناپذیری ارمنستان و عدم توجه دنیا به تهاجم صورت گرفته علیه کشورشان در حال افزایش است، به نظر می‌رسد تلاشهای رئیس‌جمهور سابق آذربایجان (حیدر علی‌اف) در زمینه کنترل افراد بی‌خانمان مهمترین عاملی بود که سبب شد جنبشهای انتقام طلب به ویژه در میان آوارگان بوجود نیاید.
در حال حاضر شکست در مذاکرات دو کشور در خصوص قره‌باغ موضوع را وخیم‌تر کرده است. زمانی که پطروسیان رئیس‌جمهوری سابق ارمنستان پیشنهاد گروه مینسک در سال 1997 را پذیرفت صدها هزار تن از بی‌خانمان‌ها به بازگشت به خانه‌هایشان امیدوار شدند.
در اواخر سال 1999، یک قرارداد دوجانبه میان دو کشور بواسطه حوادث 27 اکتبر در پارلمان ارمنستان که به کشته شدن رئیس‌مجلس و نخست‌وزیر انجامید مسکوت گذاشته شد.
در بهار 2001 بار دیگر امیدها برای حل موضوع افزایش یافت.           ادامه دارد...