ویژگی‌های روسیه و جنبش حماس

بسام ضو
روسیه هر روز از ایالات متحده آمریکا و کشورهای اصلی اروپا متمایزتر می‌شود و از آنها بیشتر فاصله می‌گیرد، با توجه به این نکته که در بسیاری از مسائل بین‌المللی با آنان مشترکاتی دارد، اما این اشتراکات به تطابق کامل میان طرف‌ها نمی‌انجامد. هر چند که چنین وضعی از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تاکنون پیش آمده است. این امر به سبب اختلاف شدید در مصالح و دیدگاه‌های رهبری بلندمدت است. نیز نباید چنین انگاشت که فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی لزوماً به معنای فروپاشی روسیه نیز هست. این موضوع یقین به عدم فروپاشی روسیه چیزی است که برای آمریکا خوشایند نیست و البته امتیازی برای مسکو محسوب می‌شود. و می‌تواند پیامدهایی را در آینده داشته باشد که نگاه راهبردی به آسیا به ویژه خاورمیانه و در ورای آن به همه مناطق آسیای میانه از دریای قزوین (مازندران) گرفته تا شرق دور، از آن حمله است.
این تمایز، بازگشت نقش محوری روسیه در تحولات جهانی را در پی خواهد داشت و همین امر موجب شده است که مسکو از تسلیم شدن در برابر انتقادات آمریکا و مخالفت‌ها و محکومیت‌های «اسرائیل» که اخیراً و به ویژه پس از درخواست رهبران کرمیلین از رهبران حماس برای سفر به روسیه افزایش یافته است،خودداری کند. درخواست مقامات مسکو از رهبران حماس به منظور گفت‌وگو با این جنبش از اهمیت زیادی به ویژه پس از تحولاتی که در فلسطین رخ داد و به پیروزی جنبش حماس انجامید، برخوردار است. در اینجا باید یادآوری شود که این تفاوت‌ها فقط به ایفای نقش روسیه در عرصه فلسطین محدود نمی‌شود، بلکه قضایای مهم دیگری از جمله پرونده هسته‌ای ایران و موضوع تحولات سوریه و لبنان و پیش از اینها قضیه عراق و موضوع سلاح‌ها و تصمیم به جنگ و اشغال این کشور، مضاف بر اختلافات در داخل شورای امنیت را نیز شامل می‌شود.
در سایه چنین فضایی به نظر می‌رسد که جنبش حماس هم از نظر سیاسی و هم از نظر راهبردی به مفهوم این تمایز پی برده است و با آن بر اساس آنچه ما آن را «واقعیت خلاقانه» می‌نامیم، تعامل می‌کند تا آنکه میان اصول خود و معادلات موجود در عرصه مذاکرات همخوانی ایجاد کند تا آنکه از درگیری با معادلات بین‌المللی و عربی که تغییر آنها اکنون امکان‌پذیر نیست. اجتناب کند و حتی تناسبی با شرایط موجود گردد. به همین سبب بر آمادگی خود برای برقراری آتش‌بس طولانی مدت با «اسرائیل» مشروط بر اینکه تجاوزات خود علیه ملت فلسطین را متوقف سازد، اعلام و خالدمشعل نیز تاکید کرد که حماس آماده اعلام مواضع جدید خود است مشروط برآنکه رژیم صهیونیستی تصمیم بگیرد از اراضی اشغالی 1967 عقب‌نشینی و دیوار حایل را نابود کند و حقوق ملی فلسطینیان را به رسمیت بشناسد.
خالد مشعل این سخنان را هم در مسکو و پیش از آن هم در ایران اعلام داشت و تاکید کرد که با اصل مذاکره مخالف نیست. بلکه با مذاکره از موضع ضعف و دنباله روی مخالف است. این اظهارنظر در چارچوب سلسله‌ای از موضع‌گیری‌های «حماس» صورت پذیرفته است. حماس در این راستا همچنین بر احترام به ابومازن رئیس تشکیلات خودگردان و پایبندی به همکاری با گروه‌های فلسطینی تاکید کرده است. این امر سبب شده که ناظران توجه و اهمیت بیشتری به پیگیری تجربه "واقعیت خلاقانه"ای نشان دهند که حماس تلاش می‌کند با تلفیق میان مقاومت مسلحانه در برابر تجاوزات و مقاومت سیاسی و حقوقی در مقابل تلاش‌هایی که در جهت خدشه‌دار کردن وجهه قضیه فلسطین و ترسیم آن به عنوان یک قضیه امنیتی و نه یک آرمان ملی، صورت می‌پذیرد به نمایش در آورد.
این تجربه نیازمند بررسی و پیگیری است، چنین تجربه‌ای حساس و دشوار و با چالش‌های فراوانی روبرو خواهد بود. چنانچه سفر رهبران حماس به مسکو یک حادثه تلقی شود، ما ناظران امور، از هم‌اکنون چگونگی نقش‌آفرینی روس‌ها و نیز نقش‌آفرینی فلسطینیان را در صحنه‌های مختلف زیر نظر خواهیم گرفت.