نگاهی اجمالی بر تاریخچه خلیج همیشه فارس

زهرا هادیان / کارشناس ارشد جغرافیا-دبیر ناحیه 2 شهر ری
خلیج فارس واژه جدیدی نیست. از ابتدای تاریخ و بخصوص از زمانی که مدنیت به وجود آمده ودرتمام طول تاریخ تاکنون خلیج فارس اسم دیگری نداشته است . با توجه به نقشه‌هایی که از جغرافیدانان یونانی برجای مانده است دریای سرخ را خلیج عربی نامیده‌اند. به تعبیر دیگر دریای پارس را " سینوس پرسیکوس" sinus persicus و دریای سرخ را " سینوس عربیکوس" sinus Arabicus می‌نامیده‌اند. متاسفانه به دلیل تهاجماتی که در طول تاریخ به خاک ایران شده است اسناد مکتوب ایران از بین رفته‌اند. کشوری مانند ایران که یک طرف آن لیبی و طرف دیگر آن رود سند بوده و از شمال به دریاچه آرال و از جنوب تا سرزمین یمن وسعت داشته بدون تردید دارای نقشه بوده است. نقشه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد ایران در زمان داریوش اول به 20" ساتراپ" یا استان تقسیم شده بود که برای مثال یک استان آن مصر، یک استان لیبی و یا افغانستان بوده بنابراین حکومتی که چنین گستره عظیمی را در اختیار داشته بدون تردید دارای نقشه بوده است. اما متاسفانه این نقشه‌ها از بین رفته و آنچه موجود است بیشتر متکی به نقشه‌های یونانی است.
سازمان ملل متحد چندین بارعنوان کرده است که در مکاتبات و اسناد باید نام خلیج فارس را به کار برد و در غیر این صورت متن مکاتبه ونامه پس فرستاده می‌شود. اما سنگ نبشته‌های باقی مانده از دوران ایران باستان ( در تل المسخوتب مصر) مربوط به 518 ق .م نشان می‌دهد ترعه‌ای بین دریای سرخ و رود نیل ( حدود کانال سوئز ) به دستور داریوش اول از شاهان هخامنشی حفر شده است وبه این طریق در 2500 سال پیش دریای پارس از راه دریای سرخ و این ترعه به دریای مدیترانه متصل شده بود.
بنابراین سرزمینی که دریای فارس یا خلیج فارس در آن قرار داشته بی‌کم و کاست متعلق به ایران بوده است. در آن تاریخ کشورهایی مانند عربستان یا عراق وجود نداشته اند و در طول تاریخ در کتب جغرافیا و کتب تاریخی و یا نقشه هایی که پس از اسلام تهیه شده است کلمه ای به جز کلمه بحر فارس ، خلیج فارس و یا دریای پارس به کار نرفته است.
ابتدا این پهنه آبی را دریای پارس یا دریای فارس می‌نامیدند و کلمه خلیج فارس در قرنهای بعدی عنوان شده است. با توجه به نقشه‌هایی که از قرن اول دوره اسلامی به بعد به چشم می‌خورد تمام دریاهایی که آنها را تحت عنوان خلیج فارس ، دریای عمان ، اقیانوس هند و یا دریای عرب و... می‌شناسیم همه دریای فارس نامیده می‌شده‌اند.
در آن زمان دو دریا را بیشتر نمی‌شناخته‌اند ،دریای روم ودریای فارس. دریای روم دریایی است که امروزه به آن دریای مدیترانه می‌گوییم . با توجه با اینکه دریای پارس از دید جغرافیدانان از آغاز اسلام از چنین گستردگی برخوردار بوده است چگونه ممکن است بتوان نام چنین دریایی را یک شبه تغییر داد. این دریا متعلق به ایران وایرانیان بوده و طولانی‌ترین ساحل آن نیز در اختیار ایران است.
تهیه اطلس جدید از نقشه‌های خلیج فارس با 2 هزار نقشه
در پی فعالیتهای گسترده‌ای که شادروان استاد مهندس عباس سحاب در طول 40 سال در دفاع از نام مقدس خلیج فارس با تهیه وتدوین سه مجلد اطلس و تشکیل نمایشگاه‌های جغرافیایی در داخل و خارج کشور وایراد سخنرانی ها و دیگر اقدامات ارزنده‌ای که انجام داد ، اکنون نزدیک به چهار سال است که ما دربخش مطالعات و تحقیقات جغرافیایی موسسه سحاب با همکاری استادان دانشگاه در حال تهیه اطلسی از نقشه‌های قدیمی جغرافیایی درباره خلیج فارس از 3000 قبل از میلاد تا سال 2000 میلادی هستیم. حدود 2 هزار و سیصد نقشه از ابتدای تاریخ تا به امروز جمع آوری کرده ایم . این اطلس در چهار فصل تهیه شده است که فصل نخست آن مربوط به دوره پیش از اسلام است.
قدیمی‌ترین نقشه یک لوح گلی دوره بابلی است که مربوط به سه هزار سال قبل از میلاد است که سرزمین بابل و آبهای اطراف آن را نشان می‌دهد که آبها همان خلیج فارس است. اصل این لوح در موزه بریتانیایی در لندن نگهداری می‌شود . نقشه‌های دیگر ازآناکسی ماندر متعلق به 610 تا 546 و هکاتوس 509 تا 472 قبل از میلاد است. هردوت تاریخ نویس معروف یونایی ، به جز ترسیم نقشه ، مطالب تاریخی جالبی نیز راجع به خلیج فارس نوشته است. بالاخره همانند دهها نقشه نگار معروف این دوره کلودیوس بطلمیوس جغرافیدانان و نقشه نگار بزرگ قرن اول و دوم میلادی در نقشه‌های خود از خلیج فارس به sinus persicus یاد کرده است.
فصل دوم اطلس مربوط به دوره اسلامی است که اولین نقشه آن در زمان مامون خلیفه عباسی تهیه شده است . چون اسلام گستره بزرگی از شمال آفریقا تا هند و جنوب شرقی آسیا را دربر می‌گرفت ، مامون برای شناختن دنیایی که بر آن حکومت می‌کرد ، دستور می‌دهد تا نقشه‌ای از جهان ترسیم شود. معروف است که ابوموسی خوارزمی ریاضیدان بزرگ مسلمان ایرانی ، سرپرستی این کار را برعهده داشته است. این نقشه تهیه می‌شود که بسیار جالب است و با نقشه‌های امروزی نیز مطابقت دارد وتنها دو دریا در این نقشه وجود دارد ، یکی دریای روم و دیگری دریای فارس. فصل سوم اطلس مربوط به دوره رنسانس است که در حقیقت دوره شکوفایی جغرافیا و سایر علوم در اروپا می‌باشد اما متاسفانه این سالها همزمان با دوره افول جغرافیای اسلامی است. یعنی هر آنچه در دوره اسلامی اندوخته بودیم، به اروپاییها تحویل دادیم ، بنابراین بی‌نظیرترین نقشه‌ها مربوط به دوره‌های اسلامی است.
فصل آخر اطلس نیز دوره مدرن است.
حدود 2300 نقشه از ابتدای تاریخ تاامروز جمع آوری کرده‌ایم که این اطلس در چهار فصل تهیه شده است که فصل نخست آن مربوط به دوره پیش از اسلام است. اگر عربها خیلی اصرار دارند می‌توانند دریای احمر را خلیج عربی بنامند. دراکثر نقشه‌های دوره رنسانس ومدرن، دریای عمان وجود ندارد . در اغلب آنها دریای هرمز یا دریای فارس آمده است . آیا ما نیز باید ادعا کنیم تا نام دریای عمان را تغییر دهند.
عرب‌ها تا دهه 60 میلادی در اعلام فرهنگ المنجد همواره نام خلیج فارس را به کار می‌برده‌اند : حال در نقشه‌های متعلق به نیروی دریایی خود ( British Admiralty ) و یا در نقشه‌های دریانوردی که به کارتوگرافان کمپانی هند شرقی در قرنهای 16 تا 19 میلادی سفارش داده‌اند در همگی آنها نام خلیج فارس آمده است. اما پس از دهه 60 میلادی مسئله خلیج عربی را عنوان می‌کنند. مسلما جعلی و ساختگی بودن این مسئله برای خود عرب‌ها نیز روشن است. متاسفانه در کنفرانس‌هایی که برگزار می‌شود نمایندگان کشورهای عربی از خلیج فارس به عنوان مجعول خلیج عربی نام می‌بردند و با کمال تاسف در این زمینه سکوت می‌شود. اگر قاطعیت وجود نداشته باشد موفق نخواهیم شد.
سازمان ملل متحد یگانه مرجع بین المللی در این گونه مسائل چندین بار در
دستور العمل های رسمی خود عنوان کرده است که در مکاتبات و اسناد باید نام خلیج فارس را به کار برد درغیر این صورت متن مکاتبه و نامه پس فرستاده می‌شود. همچنین در کنفرانسی که هر چند سال یکبار برای یکسان سازی اسامی جغرافیایی تشکیل می‌شود مطرح کرده است که نمی‌توان اسامی تاریخی و جغرافیایی را تغییر داد.
اگر این گونه باشد که هر کس بتواند بدلخواه خود اسامی جغرافیایی را تغییر دهد ، به قول ظریفی مثلا می‌توان به جای رود می‌سی سی پی نوشت شط العرب یا به جای خلیج هودسن بنویسیم خلیج عقبه؟! وامثالهم. در نتیجه هر کسی می تواند نامها را جابه‌جا کند واطلس جغرافیایی خاص خودش را داشته باشد. متاسفانه ما همواره کوتاه آمده‌ایم . اگر هیجان و اتحاد اخیر را در سالهای قبل داشتیم بحث به اینجا نمی‌کشید . اکنون 46 سال از طرح این نام مجعول از سوی اعراب گذشته است حداقل از این پس باید روی این مسائل حساسیت بیشتری داشته باشیم باید مردم ، دولت ، مطبوعات ، دانشمندان ، نویسندگان و..... همه با هم تلاش کنند و یک وحدت کلمه داشته باشند.
گفته می‌شود که اعراب برای تغییر اسم خلیج فارس هزینه می‌کنند ، من نمی‌گویم مانند عربهاپول زیادی خرج کنیم اما می‌توانیم کتابها و اطلسهایی را در این زمینه چاپ ‌کنیم و به مراکز علمی ، خبری و دانشگاه های دنیا بفرستیم.
خلیج فارس هستی ماست
خلیج فارس از نظر استراتژیک و ژئوپلیتیک بسیار اهمیت دارد . موقعیت سه جزیره تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی بسیار استثنایی است این جزایر از ابتدا به ایران تعلق داشته‌اند. متاسفانه کشورهایی که نمی توانند پیشرفتهای ایران را ببینند هر روز مسئله تازه‌ای را عنوان می کنند. باید در کنفرانس‌های بین المللی که مرتبط با این مسائل هستند مانند کنفرانس بین المللی کارتوگرافی شرکت کرده و موضوع را مطرح کنیم. این کنفرانس ها محل تجمع رجال تراز اول جغرافیا و کارتوگرافی دنیاست. در این کنفرانس‌ها می‌توانیم با برپایی نمایشگاه‌هایی از اطلس ها و نقشه‌های قدیمی اذهان دنیا را روشن سازیم و حقانیت خود را به اثبات برسانیم. نمایشگاه‌های نقشه‌ها و اسناد تاریخی خلیج فارس را می‌توانیم در دانشگاههای مختلف دنیا برپا کنیم. اگر این کارها صورت گیرد ، برای مردم دنیا روشن می‌شود که نام این دریا همیشه
خلیج فارس بوده و هیچ گاه عنوان مجعول خلیج عربی درست نبوده است.
خوشبختانه ما در مجامع بین المللی حرفهایی برای گفتن داریم چرا که ما نمی‌خواهیم یک امر غیر واقع راواقعی جلوه دهیم بلکه می‌خواهیم واقعیت را مطرح کنیم پس چرا این کار را نمی‌کنیم؟ چرا درکنفرانس اسلامی باید اجازه دهیم فردی بگوید خلیج عربی؟ چرا دیگر کشورهای مسلمان ( غیرعرب) را توجیه نمی‌کنیم؟ باید همه جانبه تلاش کنیم قطعا اگر تلاش کنیم نتیجه مثبت می‌گیریم.
باید در کنفرانس های بین المللی مانند کنفرانس بین المللی کارتوگرافی شرکت کرده و موضوع خلیج فارس را مطرح کنیم ودر این کنفرانس‌ها می‌توانیم با برپایی نمایشگاه‌هایی از اطلس هاو نقشه‌های قدیمی اذهان دنیا را روشن سازیم و حقانیت خود را به اثبات رسانیم.
مسابقه جعل نام خلیج فارس
هنگامی که عبد الکریم قاسم در سال 1337 خورشیدی در عراق کودتا کرد ، اول بار کلمه مجعول خلیج عربی را رسما عنوان کرد. البته مقدمات این کار قبلا توسط انگلیسی‌ها فراهم شده بود. شخصی به نام چارلز بلگریو که نماینده تام الاختیار انگلیسی ها در بحرین بود درکتابی این گونه عنوان کرد " خلیج فارس که تازیان یا اعراب به آن خلیج عربی می‌گویند" در صورتی که هرگز چنین نبوده و در حقیقت این شخص با این صحبت بین مسلمان ها تفرقه انداخته است.
پس از عبد الکریم قاسم ، جمال عبدالناصر تغییر نام خلیج فارس را مطرح کرد.در زمان عبد الناصر مسئله جنگ اعراب و اسرائیل و پان عربیسم مطرح بود . در صورتی که خلیج فارس اصلا به مصر مربوط نمی‌شود و فاصله خلیج فارس تا مصر حدود سه چهار هزارکیلومتر است. عبد الناصر چون نتوانست با اسرائیل مبارزه کند مسئله خلیج عربی را مطرح کرد تا به خیال خود بین اعراب و حدت ایجاد کند اما پان عربیسم به بیراهه کشیده شد.
عبد الناصر چون بین اعراب از قدرت بالایی برخوردار بود از اتحادیه عرب خواست که بخشنامه‌ا‌ی به کشورهای عضو صادر کند که پس از این باید به جای
خلیج فارس ، خلیج عربی و به جای خوزستان ، عربستان نوشته شود . این دستور العمل اتحادیه عرب دردسر ساز شد.
زیرا حتی افرادی که قبول دارند نام صحیح و تاریخی این خلیج، فارس است، به دلیل مخالفت دولت‌های خود جرات نمی‌کنند حقیقت را بنویسند.کشورهایی مانند امارات متحده عربی ، قطر ، بحرین و... چهل یا پنجاه سال بیشتر از عمرشان نمی‌گذرد . اهالی این کشورها در گذشته اعراب بادیه نشینی بودند که در واحه‌ها زندگی می‌کردند. پس از استخراج نفت به خواست استعمارگران با قراردادها وقیود خاصی کم کم به امارات وکشور تبدیل شدند که بحث مفصلی دارد . بنابراین داعیه مالکیت آنها بر جزایر سه گانه ایرانی ویا... حرفهای بی‌ربطی است.
دیدیم که مسئله اطلس نشنال ژئوگرافیک در سایه تلاش و همبستگی ایرانیان میهن پرست داخل و خارج کشور از پیر و جوان ، عارف و عامی ، همراه با اقدامات رسمی دولت به نتیجه رسید. حتی اگر ما به همه خواسته های خود نرسیدیم باز هم همین نتیجه به قول معروف نیمه کاره هم دستاورد خوبی بود که انشاءالله با پیگیری و تلاش به نتیجه نهایی و کامل خواهد رسید.
به هر حال به عقیده من باید دولت و ملت باتمام توان درکنار هم تا حل و فصل قضیه نام مقدس خلیج همیشه پارس ومسئله جزایر ایرانی تنب بزرگ و کوچک وابوموسی ، از پای ننشسته و ازتمامی راههای ممکن دیپلماتیک و رسمی و غیر رسمی تا بسته شدن کامل پرونده نام مجعول و منحوس خلیج عربی مسئله را مختومه نماییم. به امید آن روز.
نماد عزت و سربلندی ایران زمین
خلیج فارس نماد عزت، افتخار ، شرف و سربلندی ملت مسلمان ایران است. تاکنون ترفند دشمنان برای خدشه دار کردن این عنوان تاریخی نقش بر آب شده است چرا که اسناد ومدارک غیر قابل انکاری در این زمینه در متون تاریخی و نقشه های موجود درایران وجهان وجود دارد که غالبا توسط مراکز علمی وتحقیقاتی خارجی رسم شده و در آنها به صراحت واژه فارس در کنار کلمه خلیج اشاره شده است.