حماس و انتفاضه استراتژى یا تاکتیک

یکى از رهبران جنبش مقاومت اسلامى فلسطین حماس تاکید کرد با توجه به ادامه حملات رژیم صهیونیستى به مردم فلسطین هر سخنى درباره آتش بس سخنى غیرواقعى به شمار مى رود.
اسماعیل هنیه درحاشیه مراسم تشییع جنازه چهار مبارز فلسطینى که به تازگى به دست نیروهاى اشغالگرصهیونیست به شهادت رسیدند گفت حق فلسطینى ها پیروزى است و فلسطین یعنى فلسطین عربى اسلامى وآزاد است.
با عنایت به چنین اظهاراتى و همچنین با توجه به تحولات موجود در سرزمین هاى اشغالى و همچنین تاثیر تحولات منطقه اى و فرامنطقه اى بر تحولات داخلى این سؤال مطرح مى شود که انتفاضه در تفکر راهبردى حماس چه جایگاهى خواهد داشد.
براى پاسخ به این سؤال لازم است تا به عملکرد گذشته و همچنین نگرش این جنبش به فلسفه مقاومت نگاه کنیم؛
مقدمه:
در سیر و تداوم روند مبارزاتى فلسطینیان علیه اسراییل، دهه ۱۹۸۰ را باید نقطه عطفى دانست که طى آن مبارزات، متأثر از عوامل مختلفى چون ناامیدى فلسطینیان از رژیم هاى عربى در دفاع از منافعشان هر چه بیشتر رنگ و بویى اسلامى گرفت و آنان را به ناکارآمدى شیوه هاى پیشین متقاعد ساخته و بدین نتیجه رساند که براى دفاع از منافع و احقاق حقوق خویش نبایستى منتظر منجى بوده و با اعتماد به نفس، سیاست خوداتکایى در پیش گیرند.
در این راستا، انتفاضه که همان قیام سراسرى و عمومى مردم فلسطین علیه رژیم اشغالگر صهیونیستى مى باشد در دسامبر ۱۹۸۷ شروع شد.در فاصله کمى پس از شروع انتفاضه در سال ،۱۹۸۷ جنبش مقاومت اسلامى فلسطین که به اختصار «حماس» نامیده مى شود، از سوى اخوان المسلمین موجودیت خویش را اعلام نموده و به صف مبارزان پیوست.
جنبش حماس، نمایانگر مرحله جدیدى از فعالیتهاى اخوان المسلمین در پروسه عمل است و در واقع مشارکت اخوان المسلمین در لواى نام جدید «حماس» را مى توان تحولى اساسى در موضع این گروه نسبت به قضیه فلسطین دانست.
علیرغم برخى از اظهارات جنبش جهاد اسلامى مبنى بر اینکه آنها نخستین جرقه هاى شروع انتفاضه اول را زده اند، رهبران جنبش حماس معتقدند که آنها نقش عمده را در پیدایش انتفاضه ایفا کرده اند و این کار را از طریق چندین دهه کادرسازى انجام داده اند. به عنوان مثال شیخ یاسین رهبر معنوى فقید جنبش در این باره مى گوید: «اخوان (حماس) بود که انتفاضه را به حرکت درآورد و آن را رهبرى مى کند و یا عبدالعزیزالرنتیسى، از دیگر رهبران فقید این جنبش اظهار مى کند: انتفاضه از حماس آغاز شد که شعار واحد و ثابتى مى داد و آن الله اکبر بود.»
براساس اسناد منتشره حماس، آنچه موجب تمایز این جنبش از دیگر گروههاى فلسطینى مى شود بعد تاریخى، جغرافیایى و آینده نگرى آن مى باشد، به طوریکه؛
۱) دربعد تاریخى اولاًحماس از تمامى حرکات جهادى گذشته نشأت و مشروعیت گرفته و ثانیاً وابسته به اسلام است و به روشنى و صراحت از جهاد مبتنى بر اسلام حمایت مى کند.
۲) در بعد جغرافیایى، حماس فلسطین را در میان بحر و نهر (من البحر الى النهر) مى داند.
۳) و در زمینه آینده نگرى نیز آینده را با توجه به وعده الهى از آن امت اسلامى مى داند.
به هرجهت، ریشه داشتن جنبش حماس در جمعیت اخوان المسلمین و اینکه شکل گیرى آن تقریباً با شروع انتفاضه اتفاق افتاد، نشان ازرابطه تنگاتنگ این جنبش با انتفاضه مردم فلسطین دارد وحال سؤال ما این است که آیا انتفاضه یا همان قیام و نبرد عمومى مسلحانه براى جنبش حماس یک برنامه استراتژیک و درازمدت مى باشد یا صرفاظ حرکتى تاکتیکى و موقتى است؟
براى پاسخ به این سؤال به بررسى موادى از منشور این جنبش و ارزیابى عملکرد آن مى پردازیم.
انتفاضه در منشور حماس:
براى درک اهمیت مفهوم انتفاضه در اندیشه وتفکرجنبش مى توان با مراجعه به منشور این جنبش به اهمیت آن واقف شد. در ماده یازدهم منشور، با اشاره به استراتژى جنبش که فلسطین را زمین وقف اسلامى مى داند، آمده است:«جنبش مقاومت اسلامى معتقد است که سرزمین فلسطین، تا ابد زمین وقف اسلامى و مختص مسلمانان است و هیچ رئیس، پادشاه، کشور و یا سازمان عربى و یا فلسطینى حق ندارند، نسبت به این زمین بى تفاوت و یا آن را ضایع کنند و یا از بخش و جزئى از آن چشم بپوشند، زیرا فلسطین تا ابد وقف مسلمانها و نایبان بر حق آنها مى باشد.
همچنین در ماده پانزدهم منشور نیز، با اشاره به اینکه جهاد براى آزادى فلسطین واجب عینى است، آمده است: «روزى که دشمنان بخشى از سرزمین مسلمین را غصب کنند، جهاد برهر مسلمانى واجب عینى مى گردد. در رویارویى با اشغالگران یهودى فلسطین باید که پرچم جهاد را برافراشت و این خود مستلزم نشر آگاهى و ارتقاى فرهنگ اسلامى عامه مردم در ابعاد منطقه اى، عربى و اسلامى مى باشد و باید روحیه جهاد و دشمن ستیزى و پیوستن به صف مجاهدان را در میان امت پرورش و تسرى داد.
ماده بیست و هفتم در خصوص موضع جنبش نسبت به سازمان آزادیبخش فلسطین (ساف) آمده است: «سازمان آزادیبخش فلسطین از نزدیکترین نزدیکان به جنبش مقاومت اسلامى است. در این سازمان پدرى، برادرى،خویشاوندى ویا دوستى دیده مى شود و حال که وطن، مصیبت، سرنوشت و دشمنى ما یکى است، آیا شایسته است که مسلمان به پدر، برادر، فامیل و یا دوست خود جفا کند.»
ماده سیزدهم نیزمى گوید: «طرحها وبه اصطلاح راه حلهاى مذاکره و سازش وهمچنین برگزارى نشستهاى بین المللى درخصوص مسأله فلسطین با باورهاى جنبش مقاومت اسلامى در تعارض و تقابل است. مسأله فلسطین را راه حلى جز جهاد نیست و ابتکارات ، طرحها و کنفرانسهاى بین المللى جز اتلاف وقت و عبث اندر عبث نیست.
انتفاضه در عملکرد حماس
جنبش حماس در عملکرد خود در زمینه انتفاضه چندین مرحله را پشت سر گذاشته است؛
۱- دوره اول؛ از ابتداى تشکیل حماس در سال ۱۹۸۷ تا سال ،۱۹۹۳ یعنى سال استقرار سلطه تشکیلات خودگردان فلسطین در کرانه باخترى و نوارغزه مربوط مى شود.
نداشتن تجربه کافى، کمبود امکانات و تجهیزات، عدم تقسیم وظایف، رابطه نسبتاً دوستانه با رزمندگان سایر گروهها به ویژه گروه فتح و اطلاعات کمتر صهیونیستها از این جنبش از مشخصات این دوره جنبش مى باشد که طى این دوره ۸۳ عملیات مهم توسط حماس به اجرا درآمد.
۲- دوره دوم از استقرار تشکیلات خودگردان تا مذاکرات کمپ دیوید دوم در سپتامبر ۲۰۰۰؛ رفع نقیصه ها و کمبودهاى دوره اول، حضورتشکیلات خودگردان به عنوان یک مانع و دستگیرى تعدادى ازرهبران حماس توسط آن، شناسایى جنبش توسط صهیونیستها و اجراى طرحهاى ترور فرماندهان نظامى حماس توسط آنان، و نیز ورود نوع جدیدى از عملیات به نام «عملیات استشهادى به صحنه نبرد» از ویژگیها و راهبردهاى این دوره به حساب مى آید.
اما پس از گذشت ۷ سال از امضاى توافقنامه سازش در اسلو در سال ۱۹۹۳جنبش بار دیگر به شکل سابق مبارزه یعنى، انتفاضه روى آوردند. انتفاضه اى که با بازدید شارون (رهبر وقت حزب لیکود) از مسجدالاقصى شروع شد و نام «انتفاضه الاقصى» به خویش گرفت.
۳- دوره سوم از ابتداى انتفاضه الاقصى (۲۹سپتامبر ۲۰۰۰) شروع شده و تاکنون ادامه دارد.با وقوع انتفاضه دوم، تقریباً تمام نیروهاى فلسطینى به صورت غیررسمى به نوعى به وحدت رسیده بودند و بخش اعظم فتح که از سال ۱۹۹۳ از صحنه نبرد کنار کشیده بود، وارد عرصه مبارزه شد.
ازویژگیهاى این دوره، توانایى آن درتولید مواد منفجره و موشکهاى ابتکارى درداخل، به کارگیرى سلاح خمپاره، همکارى مناسب بین کلیه نیروهاى مبارزو افزایش بى سابقه عملیات استشهادى علیه صهیونیستها مى شود که نشان از تداوم نبرد مسلحانه در روند مبارزاتى آن دارد.
نتیجه‌گیرى:
با نگاهى به منشور جنبش مقاومت اسلامى(حماس) که سرزمین فلسطین را وقف مسلمانان و مختص به آنان مى داند، با هرگونه اشغالگرى وتجاوزبه مقابله برخاسته وجهاد براى آزادى این سرزمین را واجب عینى مى داند،مخالف هرگونه ابتکارات وروندهاى صلح و سازش و کنفرانسهاى بین المللى است و جهاد را تنها راه حل مسأله فلسطین مى داند، بعلاوه با نظر به عملکرد آن از ابتداى تشکیل تاکنون، که عملیات استشهادى متعددى را چه همراه وهمگام با انتفاضه اول یا دوم، چه جداى ازآن انجام داده و نیز موضع گیرى رهبران حماس که هرگونه توافق و سازش با هر نوع وعنوانى را رد کرده وبرتداوم مبارزه جهادى و انتفاضه تأکید مى کنند به این نتیجه خواهیم رسید که در حقیقت، نبرد و مبارزه مسلحانه و جهادى و انتفاضه براى جنبش حماس نه یک شیوه و موضعى مقطعى، بلکه راهکارى اساسى و استراتژى بلندمدت بوده که تا آزادى سرزمین فلسطینیان از دست رژیم صهیونیستى و تشکیل کشور مستقل فلسطینى، ادامه خواهد داشت.