گره تحریم

امیرحسین مهدوى
سیدمحمد خاتمى به دنبال سقوط هواپیماى سى ۱۳۰ از وضع تحریم صنایع هوایى از سوى آمریکا انتقاد کرد و با یادآورى مذاکراتش با شیراک براى خرید ده فروند ایرباس اقدام آمریکا را جنایت خواند. او در دوران ریاست هشت ساله بر دولت بیش از دیگر بخش هاى اقتصاد نقص و ایرادهاى صنعت ترابرى را شناخت. تغییر چهار وزیر راه و ترابرى، دو برابر شدن تلفات سوانح جاده اى، قربانى شدن وزیر راه در سقوط «یاک ۴۰» و آتش سوزى مهیب قطار در نیشابور را تجربه کرد.
محمود حجتى سه سال کم سانحه را در همان سال هاى اوج دولت اصلاحات سپرى کرد و پس از آن یک وزیرش را دست تقدیر و پرنده کهنه روسى از دولت گرفت و بعدى را مجلس هفتم. وزیر آخر هم که مورد نظر مجلس بود و تنها بازمانده از تغییرات دولت نهم شد. به سبب این همه التهاب، خاتمى زیروبم صنعت هواپیمایى را شناخته و به درستى به ریشه اصلى سانحه تاسف بار سقوط پرواز نظامى تهران ـ چابهار اشاره کرده است. تحریم هوایى فروش هواپیما به ایران با سهم بالاتر از ده درصد ساخت آمریکا را ممنوع مى‌کند.
از همین رو در سال هاى اخیر هیچ هواپیماى مسافربرى نو از محصولات دو کارخانه اصلى سازنده یعنى بوئینگ و ایرباس توسط شرکت هاى ایرانى خریدارى نشده و ترمیم ناوگان داخلى به تملک و اجاره پرنده هاى روس و اوکراین و استفاده ملکى و استیجارى از محصولات دست دوم دو سازنده مادر محدود شده است. این اقدام ایالات متحده در شرایطى که ناوگان کهنه ایرانى هر سال هزینه تحریم را با یک سقوط مى پردازد در ردیف غیرانسانى ترین کاربردهاى دیپلماتیک اقتصاد قرار مى گیرد. چنان که کودکان عراقى را از داشتن مداد محروم کرده بودند که مبادا گرافیت داخل آن براى کاربرد نظامى در نوک موشک به کار رود.
گرچه شاید تنوع مواضع در ساحت فکر سیاسى دیدگاه هایى متنوع تر از نگاه غالب حاکمان به مقوله رابطه با آمریکا را سامان دهد. اما وضع چنین تحریمى که هزینه آن جز با جان آحاد شهروندان ایرانى پرداخت نمى شود، رفتارى است که همه ایرانیان را در مورد سیاست هاى آمریکا به جمع بندى مى رساند.امروز کل جامعه خبرى مطبوعاتى و تلویزیونى ایران از این مصیبت عصبانى و داغدار هستند. این بار کل مجموعه شکل دهنده افکار عمومى این انگیزه را دارد تا با بررسى مبانى حادثه در انتهاى خط، قصور را متوجه تحریم کند. شاید برخى همکاران در روز هاى ابتدایى این مصیبت انگشت اتهام را به سوى نیرو هاى هوایى به عنوان متولى پرواز نشانه گیرند.
اما حضور یک سرتیپ از ستاد فرماندهى ارتش در C-130 گواهى بر این ادعا است که بالاترین مقامات نظامى کشور هم از صدقه سر تحریم ها با همین پرنده ها جابه جا مى شوند. چنانکه ایران شاید تنها کشورى باشد که وزیر راه و ترابرى (شهید دادمان)، رئیس سازمان هوایى کشورى (شهید شاهچراغى) و فرمانده نیروى هوایى اش (شهید ستارى) را در سانحه هوایى از دست داده باشد. فرض پیگیرى ماجرا و پاسخگویى درباره علت پرواز هواپیما در صورت داشتن نقص فنى بر ارتش جمهورى اسلامى ایران واجب است. اما براى نگاه «علّى» باید به محور هاى خاتمى توجه کرد و موضوع تحریم را در دستور کار قرار داد.
دولت در سال جارى حدود نیم میلیارد دلار براى خرید هواپیما اختصاص داد، این رقم در شرایط عادى رقمى بسیار مطلوب است و قدرت چانه زنى بالایى را به مقامات ایرانى براى حضور در بازار مى دهد. این بار خریدار با همه شرایط مهیا است و فروشنده طفره مى رود. اقتصاد آزاد آمریکایى در نقطه سیاست تبصره مى خورد و خریدارى با دست پرپول را از داشتن کالایى با کاربرى صلح آمیز که قرار است شهروندان ایرانى را جابه جا کند محروم مى سازد. به نظر مى رسد مقامات بلند پایه سیاسى باید با تشکیل کارگروهى فراتر از مسئولان راه و ترابرى خرید هواپیماهاى نو را در دستور کار قرار دهند.
گرچه تنها پنج درصد از سهم حمل و نقل کشور بر دوش آسمان است و سالانه چهارصد برابر تلفات سوانح هوایى در تصادفات جاده اى قربانى مى شوند اما ابعاد خبرى و آثار سنگین ناوگان قدیمى هوایى بر افکار عمومى ایران به آمریکا تحمیل خواهد کرد که این گره را از مناسبات دو کشور بگشاید.