روند شکلگیری نخستین مجلس خبرگان رهبری
فاطمه نظری
در جمهوری اسلامی ایران، رهبری رکن اساسی و محور اصلی نظام است و این جایگاه رفیع، در قانون اساسی به عنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود شناخته شده است. حوزه وسیع و سنگین مسئولیتهای رهبری و نقش بنیادین آن در سلامت نظام سیاسی ایجاب میکند که شایستهترین فرد، عهدهدار آن شده و شخص رهبر، دارای بالاترین صلاحیتهای علمی، اخلاقی، سیاسی و از برترین تواناییها برخوردار باشد. از این رو، برای آن که انتخاب این مقام بر طبق معیارهای لازم صورت گیرد، انتخاب رهبر از سوی مردم، به وسیله نمایندگان خبره آنان صورت میپذیرد، به این ترتیب که خبرگان، منتخب مردم هستند و رهبر، منتخب خبرگان. رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همه مسئولیتهای ناشی از آن را بر عهده خواهد داشت. همچنین در صورتی که رهبری از انجام وظایف قانونی خود که در قانون اساسی مذکور است، ناتوان شود، از مقام خود برکنار خواهد شد که تشخیص این امر نیز برعهده خبرگان رهبری است و مجلس خبرگان یکی از نهادهای عالی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پیش بینی شده و سه وظیفه مهمِ شناسایی، انتخاب و نظارت بر رهبری را عهدهدار می باشد.
بر این اساس اولین دوره از مجلس خبرگان رهبری با حضور 18 میلیونی مردم در 11 آذر ماه 1361 برگزار شد و 75 نفر از نمایندگان این مجلس تعیین شدند و این در حالی است که انقلاب اسلامی بحرانها و چالشهای عمیقی را پشت سر گذاشته اما هنوز درگیر یک جنگ ناخواسته و توطئههای رنگارنگ از سوی استکبار جهانی است. حساسیت مسئولیت مجلس خبرگان رهبری و تأثیر عمیق و گسترده آن در سرنوشت نظام اسلامی و آینده آن چنان است که بنیانگذار جمهوری اسلامی امام خمینی (ره) این مسئولیت را «در رأس همه مسئولیتها» قلمداد و هشدار دادند که کوچکترین سهل انگاری و مسامحه و کوچکترین اعمال نظرهای شخصی و خدای نخواسته تبعیت از هواهای نفسانی که ممکن است این عمل شریف الهی را به انحراف کشاند بزرگترین فاجعه تاریخی را به وجود خواهد آورد.
شرایط گزینش نمایندگان مجلس خبرگان
قانون اساسی به صراحت شرایط نمایندگان مجلس خبرگان رهبری را بیان نکرده است و تعیین آن را مطابق اصل 108 قانون اساسی برای نخستین دوره به فقهای شورای نگهبان و پس از آن به خود مجلس خبرگان رهبری واگذار کرده است. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز با درک این مهم علاوه بر آن که دخالت در امر انتخابات را حتمی و ضروری دانست در نخستین جلسه خود شرایط و خصوصیات نمایندگی مجلس خبرگان را در دستور کار خود قرار داد. در این جلسه، پس از بحثهای فراوان در مورد مشخصات نمایندگان خبرگان تصویب شد که انتخاب شوندگان لازم است معتقد به جمهوری اسلامی و ولایت فقیه و رهبری فقیه باشند و نیز لازم است لااقل چهل سال داشته باشند و نیز لازم است فی الجمله مجتهد باشند یعنی قدرت بر استنباط مقدار معتنابهی از مسائل فقه داشته باشند.
به طور کلی در قانون انتخابات مجلس خبرگان شرایطی به شرح زیر آمده است:
الف- اشتهار به دیانت و وثوق و شایستگی اخلاقی
ب- اجتهاد در حدی که قدرت استنباط بعضی مسائل فقهی را داشته باشد و بتواند ولیفقیه واجد شرایط رهبری، را تشخیص دهد.
ج- بینش سیاسی و اجتماعی و آشنایی با مسائل روز
د- معتقد بودن به نظام جمهوری اسلامی ایران
ه- نداشتن سوابق سوء سیاسی و اجتماعی
با تصویب شرایط اولیه نمایندگان خبرگان جلسهای با شرکت سران روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و حزب جمهوری اسلامی در تهران تشکیل شد و مقرر گردید «اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم روز چهارشنبه برای ملاقات با آقای خامنهای و آقای هاشمی به تهران بروند».
حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی دراین باره میگوید:«پس از نماز مغرب و عشاء جلسهای با حضور بیست نفر از جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در دفتر آقای خامنهای داشتیم آنها راجع به نگرانی نشان از این که در زمینههای اقتصادی تصمیمات غیر اسلامی چپ گرا اتخاذ شود صحبت کردند و ما گفتیم با آن مجلس و آن شورای نگهبان و این امام باید مطمئن بود ولی توقع نداشته باشید که سلیقههای شخصی همه شماها مراعات شود. شام را همانجا خوردیم راجع به مجلس خبرگان و اجرای نظرات بازرسی کل کشور هم بحث شد».چندی بعد حجتالاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی رسما اعلام کرد از آنجا که معرفی خبرگان یک کار تخصصی روحانیت است حزب جمهوری اسلامی کاندیدای مشخصی را برای مجلس خبرگان رهبری تعیین نکرده است.
بدین ترتیب کار انتخاب و معرفی کاندیداهای شایسته بر عهده جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز تهران گذاشته شد. در این مرحله ابتدا جامعه روحانیت مبارز کار تحقیق و بررسی افراد واجد شرایط را در تهران و شهرستانها انجام داده، لیست نهایی را برای اعلام نظر نهایی به جامعه مدرسین ارسال میکند. شیخ محمد یزدی به عنوان عضو مشترک جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در جلسه 19 فروردین ماه 1361 «صورت جلسه جامعه روحانیت مبارز تهران را در مورد کاندیداهای مجلس خبرگان خواندند و مقرر شد که در جلسه بعد پیرامون کاندیداها بحث و گفتوگو و تصمیم گیری شود.»
در جلسه بعد «لیست کاندیداهای مجلس خبرگان که از طرف جامعه روحانیت مبارز تهران تنظیم شده بود تا آذربایجان شرقی که مجموعاً 34 نفر بودند، قرائت میشود» در این مرحله 17 نفر حائز نصاب آرا (14 رأی) میشوند و 17 نفر دیگر رأی لازم را کسب نمیکنند.روز بعد هم «بقیه لیست کاندیداهای مجلس خبرگان که توسط روحانیت مبارز تهران تنظیم شد، قرائت شد» و در مورد آنها رأی گیری میشود.در چند جلسه دیگر موضوع بررسی و گفتوگو پیرامون کاندیداها ادامه پیدا کرده در نهایت نیز در مورد 20 نفر از لیست جامعه روحانیت مبارز به اتفاق نظر نمیرسند. موارد مورد اختلاف در جلسه روحانیت مبارز مطرح،در مورد آن تصمیم گیری میشود. حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در این مورد مینویسد:«جلسه [جامعه] روحانیت مبارز امشب در دفتر من تشکیل گردید و راجع به کاندیداهای [مجلس] خبرگان بحث و اتخاذ تصمیم شد. جامعه مدرسین [حوزه علمیه] قم در بیست مورد با لیست ما مخالفت کردهاند. جلسه تا ساعت دوازده طول کشید و شب را در مجلس خوابیدم».در پی اختلاف نظر، آیتالله سید حسن طاهری خرم آبادی در جلسه روحانیت مبارز تهران شرکت میکند. در این جلسه پیشنهاد میشود گروهی به نمایندگی از جامعتین پیرامون موارد اختلافی تصمیم بگیرند به دنبال آن در جلسه جامعه مدرسین، موضوع مطرح و «بنابراین شد که سه نفر از آنها [جامعه روحانیت مبارز] بیایند در قم و 5 نفر هم جامعه مدرسین تعیین کند که طرفین اختیار تامه داشته باشند در رفع اختلاف. وقت جلسه یکشنبه و محل آن منزل آقای آذری تعیین شد، اکثریت هم رأی دادند و تصویب شد با رأی اکثریت 5 نفر از میان ده نفر کاندیدا شد. با رأی مخفی تعیین شدند که عبارتند از آقایان: آذری، یزدی، جنتی، راستی، فاضل» از سوی جامعه روحانیت مبارز نیز آقایان مهدوی کنی، امامی کاشانی و ناطق نوری در این کمیته حضور پیدا میکنند. بدین ترتیب جلسات مشترک نمایندگان دو جامعه کار خود را آغاز کرد و پس از چند جلسه بحث و تبادل نظر و نیز تحقیق و بررسی در مورد کاندیداها نقطه نظر نهایی خود را روز شنبه 8 آبان ماه 1361 جامعه مدرسین مطرح کردند؛ در این جلسه در مورد تمام شهرستانها به جمعبندی رسیده تصویب میگردد:«جامعه مدرسین درباره کاندیدای تهران هیچ گونه دخالتی نکنند».
حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در این باره میگوید: «شب جلسه روحانیت مبارز در دفترم برگزار شد. برای مجلس خبرگان و کاندیداها مذاکره صورت گرفت. لیست مدرسین قم خوانده شد که مورد قبول ما هم قرار گرفت و کاندیداهای تهران را به عهده روحانیت مبارز تهران گذارده بودند که ما هم رأیگیری کردیم و دوازده نفر را انتخاب کردیم».
تشکیل جلسه با حضور امام
پس از معرفی لیست افراد در تهران و نهایی شدن اسامی کاندیداهای تهران و شهرستانها امام خمینی (ره) مسئولان جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم را فراخوانده، نکات مهمی را به آنها یادآور میشوند. در این دیدار علاوه بر آیتالله خامنه ای، ریاست جمهوری، آقایان حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، ریاست مجلس شورای اسلامی؛ موسوی اردبیلی ریاست دیوان عالی کشور، مهدوی کنی، دبیرکل جامعه روحانیت، به عنوان سران جامعه روحانیت مبارز تهران و نیز آقایان آذری قمی، کریمی و راستی کاشانی از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم حضور داشتند. امام در این دیدار فرمودند:« که من بعضی از اینهایی که در تهران لیست به من دادند، اینها چند نفریشان فاقد معیار هستند» امام روی تهران بیشتر تکیه داشتند که افراد جا افتاده و خوبی باشند چون تعبیرشان این بود که:«تهران در سطح جهان حساب میشوند...» «نکته دیگری که امام فرمودند این بود که: نکند رتبه اولیها را صرف نظر کنید و رتبه دومیها و سومیها را بگیرید. چیزی که لازم است رعایت شود این است که افراد منتخب در این مجلس در سطح جهان مورد نظر قرار میگیرند... بالاخره ایشان گفتند که من با شخص کاری ندارم». پس از این دیدار، اعضای جلسه در نشستی دیگر و با حضور حاج سید احمد خمینی در مورد جزئیات تصمیم گیری کرده تغییرات نهایی در لیست تهران و برخی از شهرستانها انجام شد. آقایان حجتالاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی در مورد دیدار مشترک با امام و جلسه بعدی آن میگوید:«به زیارت امام رفتم. مدرسین قم و روحانیت مبارز تهران احضار شده بودند. امام نگران پائین آمدن سطح مجلس خبرگان بودند و توصیه کردند که افراد عالم عنواندار را هم کاندیدا کنیم. سپس جلسهای تشکیل دادیم و تغییراتی در لیست کاندیداها داده شد».
بدین ترتیب جامعه مدرسین در جلسه روز پنجشنبه 20 آبان ماه 1361 در مورد یکایک اسامی کاندیداها رأی گیری انجام داده، لیست نهایی را تصویب نمودند. جامعه روحانیت مبارز نیز روز شنبه 22 آبان ماه 1361 تصمیم نهایی خود را در مورد کاندیداهای خبرگان میگیرند.
حجت الاسلام ناطق نوری در مورد اولین انتخابات خبرگان رهبری میگوید:«اولین انتخابات خبرگان رهبری را ـ که بعداً جریان قائممقامی منتظری در پی آن مطرح شد ـ من انجام دادم. خدا عاقبت ما را هم به خیر کند، وقتی که میخواستیم مقدمات انتخابات را فراهم بکنیم، برای کسب اجازه به محضر امام رفتم نامهای تقدیم کردم و امام هم موافقت خودشان را زیر آن نامه اعلام فرمودند. متن نامه درخواست از امام خمینی (ره):
بسماللهالرحمنالرحیم
محضر مقدس رهبر عالیقدر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران آیتالله العظمی امام خمینی ـ مدظله عالی
احتراماً معروض میدارد در اجرای ماده دوازده آئین نامه اجرای قانون انتخابات مجلس خبرگان، موضوع اصول پنجم و یکصد و هفتم، یکصد و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وزارت کشور موظف است که پس از وصول دستور مقام رهبری بر انجام انتخابات مجلس خبرگان، حداکثر ظرف ده روز مراتب و تاریخ شروع ثبت نام داوطلبان را با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به اطلاع امت شهیدپرور ایران برساند. مستدعی است در صورت اقتضای رأی عالی، معروضه تقدیمی را به امر مبارک مبنی بر شروع انتخابات فرمایید.
امام خمینی نیز در زیر نامه موافقت خود را اعلام فرمودند که چنین آمده است:
بسمهتعالی
موافقت میشود، انشاءالله تعالی مبارک است. روحالله الموسویالخمینی»
اعلام اسامی نامزدهای انتخاباتی
سرانجام جامعه مدرسین در تاریخ 2 آذر ماه 1361 اسامی نامزدهای خود را در 24 استان برای مجلس خبرگان اعلام کرد. در میان این هفتاد و یک نفر نام سی و یک نفر اعضای جامعه نیز به چشم میخورد. چندی بعد نیز جامعه روحانیت مبارز اسامی هفتادونه نفر کاندیدای خود را در بیست و سه استان معرفی میکند.
اسامی کاندیداهای جامعه مدرسین و روحانیت مبارز برای مجلس خبرگان در این دوره در چهارده مورد اختلاف و شصت و پنج مورد مشترک بود و به صورت ذیل خواهد آمد: تهران: 1-علی مشکینی 2 - عبدالکریم موسوی اردبیلی 3 - سید علی خامنهای 4 - اکبر هاشمی رفسنجانی 5 - محمد امامی کاشانی 6 - محمد محمدی گیلانی 7 - محمد باقر باقری کنی 8- حسین راستی کاشانی 9 - غلامرضا رضوانی 10- یوسف صانعی 11 - احمد آذری قمی 12ـسید محمد باقر اسدی خوانساری 13 - سید هادی خسروشاهی.
آقای سید مجید مهاجری (ایروانی) فقط از سوی جامعه روحانیت مبارز تهران معرفی شده بود. حزب جمهوری اسلامی نیز به همین لیست اکتفا کرده و کاندیدایی معرفی نکرد.
به دنبال اعلام اسامی کاندیداهای جامعه مدرسین برخی از نامزدهای منفرد در نقاط مختلف انصراف داده و در حمایت از جامعه مدرسین کنار رفتند. در استان زنجان آقایان سید مجتبی موسوی و سید حسین ناصری ضمن انصراف از حضور در انتخابات در نامهای به ستاد انتخابات استان اعلام کردند: رأی خود را به سه نفر کاندیدای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم میدهد. روز 19 آذر ماه 1361 مردم در انتخابات شرکت کردند و حضور چشمگیر به منصه ظهور گذاشتند. در این دوره از انتخابات حدود 18 میلیون نفر به پای صندوقهای رأی حاضر شدند و از میان 83 نماینده مجلس خبرگان 76 نفر به مجلس راه یافتند. در 24 مرداد 1362 مجلس خبرگان رهبری با پیام امام خمینی افتتاح شد. آیتالله علی اکبر فیض(مشکینی) به ریاست مجلس برگزیده شد. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که مشکینی در سالهای پایانی عمر خود ریاست آن را برعهده داشت در انتخاب هیأت رئیسه خبرگان اول، مرحوم آیتالله آذری قمی را نامزده کرده که در برابر 45 رأی مشکینی، تنها موفق به کسب 13 رأی شد. دیگر کاندیدای ریاست نیز آیتالله خزعلی بود که شش رأی به دست آورد. هاشمی رفسنجانی نیز با کسب 38 رأی توانست در برابر مرحوم آیتالله ربانی املشی با 21 رأی و آیتالله یوسف صانعی با 5 رأی پیروز شده و نایب رئیس مجلس خبرگان رهبری اول شود. حضرات آیات محمد مؤمن و حسن طاهری خرم آبادی نیز منشی هیأت رئیسه شدند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
