آغاز به کار منطقه آزاد ارس

امیرحسین مهدوی
فعالیت منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس پنجشنبه گذشته آغاز شد. در مراسمی که حدود ساعت یازده دهم مرداد در نزدیکی شهر جلفا برگزارشد، سازمان منطقه ارس مقدم مقامات لشگری، کشوری و دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد را در پلاکاردهایی گرامی داشته ‌بود. در حالی که دبیر، معاونین و حتی هیچ‌یک از پرسنل دبیرخانه در این نشست حضور نیافته و امام جمعه جلفا به عنوان بالاترین مقام حکومتی در جشن حاضر بود. فرماندار جلفا به علت وقوع جلسه پیش‌بینی ‌نشده از حضور عذر خواست و اثری از مسئولین استانداری در سالن به چشم نمی‌خورد. از همه عجیب‌تر عدم حضور محمدرضا میلانی، طاهر موسوی و رحیم عابدی اعضای هیات مدیره منطقه در مراسم بود. میلانی مدیرعامل منطقه، چندی قبل در اعتراض به تعیین محدوده اولیه منطقه با تفویض اختیار به قائم‌مقام سازمان از سمت خود کناره‌گیری کرد. البته استعفای وی تاکنون پذیرفته نشده‌ است. فعالیت‌های منطقه با نابسامانی و کندی زیر نظر قائم‌ مقام مدیر عامل و معاونین پیش‌ می‌رود و کماکان سازمان در حالتی مهجور به حیات خود ادامه می‌دهد. این ادعا از خلال سخنرانی‌های مراسم افتتاحیه هم قابل فهم بود. مجری مراسم پس از آنکه پشت تریبون سالن مهمانسرای انبارهای عمومی گمرک قرار گرفت گله از مدیران فعلی و استقبال از مدیران آینده کشور را در دستور کار داشت: بی‌مهری‌های زیادی به این منطقه شده و دکتر میلانی هم در اعتراض به همین بی‌مهری‌ها از سمت خود کنار رفت. این منطقه بیش از 6ماه است که با مدیریت قائم ‌مقام مدیر عامل اداره می‌شود اما از مناطق با عمر مشابه جلوتر است. وی سپس به تفسیر چهار شعار محوری دکتر احمدی‌نژاد در منطقه پرداخت: عدالت یعنی توجه به همه مردم منطقه، خدمت یعنی خدمت به این مردم پرتاریخ، مهرورزی یعنی مهربانی با مردم محروم و پیشرفت یعنی پر و بال‌ دادن به منطقه آزادی که فردایی پر از رفاه دارد. سپس جلیلیان قائم ‌مقامی که «عدالت» محور توسعه ارس می‌داند سخنان خود را آغاز کرد: منطقه آزاد ارس در دوم شهریور ماه سال 82 تشکیل و یکسال پس از تصویب قانون هیات مدیره آن منصوب شدند و ده‌ماه بر روی آن مطالعه شد. هم‌اکنون تنها شش هفته از ابلاغ محدوده 9700 هکتاری آن می‌گذرد و ما این منطقه را سد دفاعی مهم سیاسی- اقتصادی کشور می‌دانیم. وی در ادامه سخنان خود محور مورد تاکید مجری را پی گرفت: مناطق آزاد تنها به مبادی ورودی کالا تبدیل شده‌اند و توسعه صادرات و گردشگری در آنها کم‌رنگ است. مشکلات ما در این منطقه زیاد است. بی‌مهری مسئولین استان که انتظار داشتند منطقه زیر نظرشان باشد و نداشتن مدیرعامل هیات‌ مدیره فعال از معضلات منطقه هستند، اما خوشحالیم که همزمان به آغاز به کار دولت محبوب دکتر احمدی‌نژاد مراسم افتتاح مردمی را به خرج مردم و سرمایه‌گذاران برگزار کردیم. جلیلیان مناطق آزاد کشور را ناموفق می‌داند: مناطق دیگر وابسته به پیکره دولت و دلارهای نفتی هستند اما ما مردمی عمل می‌کنیم. او مزیت مهم منطقه را علاوه بر آب و کشاورزی، مردم خوب و متخصص خواند و افزود: دفتر منطقه در تهران دانشجویان آذربایجان را شناسایی و جذب می‌کند. پس از وی یک عضو هیات علمی دانشگاه «علم و صنعت» به سخنرانی پرداخت و سپس شهاب‌الدین بی‌مقدار معاون اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری به روی صحنه رفت. او ابتدا به زبان آذری به حضار خوش‌آمد گفت و سپس به فارسی از میهمانان عذرخواست و سخنان اصلی خود را به زبان آذری ادامه داد. ایراد سخنرانی به زبانی غیر از فارسی علاوه بر اینکه حرکتی بی‌سابقه و غیرمعمول محسوب می‌شد، نقل سخنان معاون منطقه را نیز منتفی ساخت.
ارس کجاست؟
منطقه آزاد ارس با مرکزیت جلفا در استان آذربایجان شرقی در فاصله 137 کیلومتری تبریز و 761 کیلومتری تهران در شمال‌ غرب کشور و در حاشیه رود پرآب و زیبای ارس در همسایگی جنوبی کشور جمهوری خودمختار نخجوان با مساحت 9700 هکتار و با بهره‌مندی از طبیعت بکر کرانه‌های ارس، واقع شده ‌است. منطقه آزاد ارس در ناحیه نیمه خشک و نیمه سرد شمال ‌غرب ایران واقع شده ‌است. بارش سالانه 400-225 میلی‌متر، میانگین دما 15 درجه سانتیگراد و روزهای سرد آن در حدود 50 روز است. جلفا در گذشته جولاه (بافنده) نام ‌داشته و از مراکز مهم پرورش کرم ابریشم و بافت پارچه‌های حریر بوده‌ است. واژه جلفا ارمنی است و این منطقه از دوران اشکانیان ارمنی‌نشین بوده‌ است. بعدها به دستور شاه ‌عباس صفوی در حدود 3000 خانوار از ارامنه جلفای ارس به جلفای اصفهان کوچ داده‌ شدند تا در امر صدور ابریشم از راه خلیج فارس فعالیت نمایند. با توجه به باقیمانده قلعه گاوور در منطقه پیشینه جلفا به دوران اوراتویی می‌رسد و همچنین طبق برخی روایت‌ها آریایی‌ها از این دروازه وارد ایران شده‌اند. مهمانسرای جهانگردی جلفا، شبکه بهداشت و درمان شهر جلفا و بیمارستان 96 تختی هادیشهر از جمله مراکز فوق است. احداث فرودگاه در منطقه، توسعه بزرگراه تبریز- جلفا،‌ ایجاد شهرک‌های صنعتی و ایجاد شبکه ریلی ایران- ارمنستان از جمله طرح‌های در دست مطالعه است. شبکه ریلی و جاده‌ای در دو مرز جلفا، نوردوز منطقه آزاد ارس را از شمال به آسیای میانه، قفقاز، روسیه، دریای سیاه ترکیه و اروپا، از جنوب به آب‌های نیلگون خلیج‌فارس و دریای عمان و از شرق به کشورهای CIS متصل می‌نماید. شبکه انتقال برق در حال حاضر در تمام شهرها و روستاهای منطقه موجوداست و طرح توسعه شبکه برق در کل منطقه طراحی شده و به زودی عملیات اجرایی آن جهت تامین 300 مگاوات برق آغاز خواهد شد. با توجه به گستردگی منطقه در طول رودخانه ارس با دبی بیش از 300 متر مکعب در ثانیه و وجود ایستگاه‌های پمپاژ 4/1 و 2/4 مترمکعب آبیاری دشت‌های گوردیان و گلفرج و همچنین وجود رودها و چشمه‌های فراوان در منطقه از مناطق پرآب کشور به شمار می‌آید. علاوه‌بر بهره‌مندی شهرهای منطقه از شبکه توزیع گاز طبیعی، لوله‌کشی گاز به برخی از روستاهای منطقه نیز انجام گرفته‌است. صنایع و ساکنین منطقه از این منبع انرژی ارزان برخوردار هستند. شبکه مخابرات گسترده در طول منطقه و فیبر نوری، امکان ارتباط مراکز، بخش‌ها و روستاهای منطقه را با فناوری روز فراهم‌کرده‌است.
چالش‌های محدوده
همانطور که اشاره شد تعیین محدوده منطقه آزاد ارس آنقدر چالش‌برانگیز شد تا استعفای مدیرعامل را در پی داشته‌باشد. جمعی از مسئولان بلندپایه مرتبط کشوری و یکصدوبیست نماینده مجلس در نهم دی‌ماه سال گذشته طی نامه‌ای به رئیس‌جمهور خاتمی خواستار افزایش محدوده منطقه شدند. محدوده‌ای که گسترش آن با مخالفت وزیر سابق مسکن و شهرسازی و رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست روبه‌رو شده بود. علی عبدالعلی‌زاده به علت آنکه خود هشت ‌سال پیش استاندار آذربایجان ‌شرقی بوده حساسیت زیادی را نسبت به این منطقه بروز داد. نمایندگان مجلس با ابراز تمایل نسبت به گسترده‌شدن منطقه دلایل خود را در چهار محور زیر به اطلاع خاتمی رسانده‌بودند: 1- بخش مهمی از فلسفه وجودی تاسیس منطقه آزاد ارس (جلفا)، بهره‌مندی از ظرفیت‌های موجود در جمهوری آذربایجان، ارمنستان و کشورهای آسیایی و اروپایی بوده و در صورت تصویب محدوده پیشنهادی به نحوی که اشاره‌شد امکان تحقق و موثر اهداف اقتصادی، ترانزیتی و ... فراهم خواهدگردید. 2- در صورت عدم امتداد طرح پیشنهادی تا مرزهای جمهوری آذربایجان (پس از عبور از مناطق اشغالی) و محدودکردن آن به جمهوری ارمنستان شاهد حساسیت‌های سیاسی و اجتماعی متعدد در مناطق آذری‌نشین کشور خواهیم‌بود. 3- با توجه به اینکه طرف آذری با مشارکت کشورهای خارجی درصدد تاسیس منطقه آزاد در جوار کشور ما می‌باشد لازم است منطقه آزاد ارس (جلفا) جهت امکان رقابت با منطقه مزبور از حداکثر کارایی و توانمندی به لحاظ محدوده پیشنهادی به جهت تحت پوشش قراردادن جنگل‌های ارسباران به عنوان یکی از مناطق منحصر به فرد گردشگری کشور از لحاظ توریسم نیز ظرفیت‌های قابل توجهی را برای منطقه به همراه خواهدداشت. 4- با توجه به اقدامات آمریکا برای راه‌اندازی مناطق آزاد مشترک در خاورمیانه و تشویق 12 کشور منطقه برای الحاق به طرح آمریکا و با عنایت به اینکه کشور ما عضو این مجموعه نخواهدشد، منطقه آزاد ارس (جلفا) به جهت همجواری با کشورهای آذربایجان، ارمنستان و امکان دسترسی به روسیه و سایر کشورهای آسیایی و اروپایی از ظرفیت بالقوه و بالفعل مناسبی برای تبدیل به منطقه آزاد مشترک با کشورهای همجوار و اروپایی برخوردار خواهدبود. حسین نصیری دبیر شورای عالی مناطق آزاد، سبحان الهی استاندار آذربایجان شرقی، محسن مجتهد شبستری نماینده ولی فقیه در استان، سیدحسین موسوی تبریزی نماینده استان در مجلس خبرگان رهبری و چند تن دیگر از مسئولان نیز همین دغدغه را در قالبی دیگر با رئیس‌جمهور سابق مطرح کردند: استان آذربایجان شرقی به دلیل همجواری با کشورهای اروپایی و آسیایی از ظرفیت‌ها و پنانسیل‌های قابل‌توجهی در زمینه‌های اقتصادی، ترانزیتی و... برخوردار است و افتتاح رسمی منطقه آزاد ارس (جلفا) به دست جناب‌عالی چشم‌انداز جدیدی را برای شکوفایی آن ترسیم نموده‌است. با توجه به اینکه محدوده پیشنهادی منطقه در دستور کار هیأت محترم دولت می‌باشد شایسته است مسئولان ذیربط محدوده مزبور را به نحوی ترسیم نمایند که علاوه‌بر هم‌مرز بودن با کشور ارمنستان، امکان همجواری با جمهوری‌آذربایجان فراهم‌گردد، لذا ضرورت دارد منطقه مزبور از سمت شرق پس از عبور از مناطق اشغالی تا مرز آذربایجان امتداد یابد. به این ترتیب محدوده ششمین منطقه آزاد تجاری- صنعتی کشور با 97 کیلومتر مربع، در مساحتی هم‌اندازه جزیره کیش نهایی شد.