مذاکره با شورشیان، از رؤیا تا واقعیت

احسان ابطحی
همزمان با سخنرانی چهارشنبه هفته گذشته جورج بوش رئیس‌جمهوری ایالات متحده، که سیاست‌های کلی را در مورد آینده عراق بیان کرد، نشانه‌هایی از شروع مذاکرات دولت بغداد با برخی از گروه‌های شورشی دیده‌می‌شود. رئیس‌حمهوری ایالات متحده در آن سخنرانی وعده داد که ارتش آمریکا در عراق تنها به دنبال «پیروزی کامل» است و به چیزی کمتر از آن رضایت نخواهد داد. بوش در عین حال اذعان کرد که ازدیاد روزافزون تعداد گروه‌های شورشی در عراق مهار آنان  را با مشکل مواجه  کرده است. رئیس‌جمهوری آمریکا 3 گروه سنی‌های سرخورده و مطرود، وفاداران صدام حسین و نیروهای خارجی وابسته به القاعده را عاملان اصلی شورش‌های عراق دانست. تاکنون البته اکثر عراقی‌ها از جمله شیعیان، اعراب سنی و کردها آمادگی خود را برای آغاز مذاکرات با شورشیان با هدف توقف ناآرامی‌ها ابراز داشته‌اند، اما آنچه مبهم مانده، این‌است که دولت عراق یا حامیان آمریکایی آنان باید با چه شخص یا گروهی وارد مذاکره شوند. آمریکایی‌ها می‌گویند خواهان مذاکره با شورشیان اما با حضور میانجی‌گران هستند و حاضر نیستند به طور مستقیم با شورشیان مسلح و بمب‌گذار گفت‌وگو کنند. آمریکایی‌ها در عین حال تاکید می‌کنند شرایط توقف خشونت‌ها در عراق و تحقق آتش‌بس به نظر دولت عراق بستگی دارد. در همین حال دولت عراق تاکید کرده‌است که مشتاقانه خواهان دستیابی به آتش‌بس با شورشیان است اما هیچ‌گاه اعمال حشونت‌آمیز آنان علیه شهروندان عادی را نخواهد بخشید و این موضوع یعنی اینکه: مذاکره نمی‌کنیم!
با این حال همزمان با نزدیک‌شدن به زمان انتخابات عمومی در عراق در روز 15 دسامبر- 24 آذرماه جاری- زمزمه‌هایی از شروع مذاکرات در فضای سیاسی این کشور به گوش می‌رسد، در عین حال هیچ پیشنهاد یا راهکار عملی وجودندارد. به دنبال افزایش فشارها در ایالات متحده و عراق برای عقب‌نشینی برخی از نیروهای خارجی مستقر در عراق به دلیل افزایش قدرت نیروهای ارتش این کشور به نظر می‌رسد اختلاف‌هایی میان برخی نیروهای سیاسی به وجود آمده‌است. در نشست اخیر قاهره که به میزبانی اتحادیه عرب برگزار شد و برخی از شخصیت‌های سیاسی نزدیک به شورشیان عراق و البته نمایندگان دولت بغداد در آن حضور داشتند موضوع جنجال‌برانگیز «حق مقاومت» در برابر نیروهای اشغالگر خارجی به بحث گذاشته ‌شد و سرانجام پس از مذاکرات طولانی و نفس‌گیر به رسمیت شناخته ‌شد.
جلال طالبانی رئیس‌جمهوری عراق در این نشست اعلام‌کرد که حاضراست با همه عراقی‌ها حتی آنهایی که دست به اسلحه برده‌اند، گفت‌وگو کند. در همین حال زلمای خلیل‌زاد سفیر ایالات متحده در عراق گفت که آمریکایی‌ها می‌توانند با همه شورشیان به جز اسلام‌گراهای افراطی یا وفاداران به صدام حسین دیکتاتور پیشین عراق وارد مذاکره شوند.
خلیل‌زاد همچنین گفت که رئیس‌جمهوری آمریکا به وی اجازه داده‌است تا «باب گفت‌وگو» با ایران را پیرامون موضوع برقراری امنیت در عراق باز کند. اما نکته اینجا است که آیا نیروهای شورشی از این موضوع استفاده خواهندکرد و به این چراغ سبزها پاسخ خواهندداد یا خیر؟
دست‌کم چهار گروه شورشی عراقی از جمله «ارتش اسلامی عراق»، گروه انقلاب 1920»، «ارتش مجاهدین» و «گردان‌های الجما» احتمال دارد نمایندگان خود را برای دیدار و مذاکره با جلال طالبانی رئیس‌جمهوری عراق اعزام کنند. با وجود اسامی ایدئولوژیک (اسلامی) این گروه‌ها، آنها احتمالاً اعضای سابق ارتش عراق، سرویس‌های اطلاعاتی این کشور و حزب بعث هستند. آمریکایی‌ها همواره آرزو داشته تا بین شورشیان ملی‌گرا و جهادگران پیرو رهبرانی همچون ابومصعب الزرقاوی که شیعیان را مرتد می‌دانند و خواهان روی‌کار آمدن دولتی برآمده از اقلیت سنی در عراق هستند، شکاف ایجاد شود. بسیاری از عراقی‌ها هم می‌گویند که شورشیان ملی‌گرا به جز اینکه خواستار عفو عمومی، تحقیق پیرامون تخلفات اخیر حقوق بشر، فعالیت مجدد حزب بعث و بازسازی ارتش قدیمی عراق هستند، می‌خواهند از این موضوع اطمینان یابند که تضمینی برای زندگی توأم با امنیت این گروه اقلیت که سال‌ها بر عراق حکومت کرده‌اند، در فضای جدید سیاسی - اجتماعی این کشور در میان دیگر گروه‌ها و اقوام وجوددارد.
بسیاری از کردها که در منطقه شمالی عراق در امنیت نسبی به سر می‌برند، احتمالاً برای بحث پیرامون چنین درخواستی آمادگی دارند. بسیاری از دولتمردان آمریکا نیز به نظر می‌رسد آماده آغاز چنین گفت‌وگوهایی باشند. اما بسیار بعید است که احزاب شیعه با آغاز این گفت‌وگوها موافق باشند. سرسخت‌ترین موضع را مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق دارد که مورد حمایت ایران است و بیشترین نفرت را از حزب بعث دارد. اعضای مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، پس از آغاز جنگ هشت‌ساله ایران و عراق مجبور شدند کشورشان را ترک و به ایران کوچ کنند. آنان تا سقوط رژیم صدام حسین در ایران ماندند. اعضای این گروه سیاسی بارها تاکید کرده‌اند که بعثی‌ها مذاکرات را تنها حربه‌ای تاکتیکی برای خروج نیروهای آمریکایی از عراق می‌دانند و قصد دارند پس از خروج نیروهای خارجی دست به کارشکنی و ادامه ناآرامی‌ها بزنند تا قدرت را در دست بگیرند.
در همین حال شیعیان حاکم بر دولت، نگران آغاز مذاکرات مستقیم بین غربی‌ها و نیروهای شورشی هستند. برخی از آنان از این بیمناکند که بریتانیا ترجیح دهد تا با توجه به روحیه استعمارگری تاریخی خود، برخی از حاکمان سنی را به قدرت بازگرداند. شیعیان همواره به غرب با دیده تردید می‌نگرند، چرا که سوابق تاریخی غربیان نشان داده‌است که آنان هر پیمانی را اگر برخلاف منافعشان باشد، نقض خواهندکرد. رهبران شیعه عراق همچنین از ایده مذاکرات مستقیم نمایندگان دولت واشینگتن با رهبران بعثی ناراضی هستند، چرا که معتقدند این مذاکرات امیدها برای استقرار وضعیت جدید در عراق را از بین می‌برد.
این در حالی است که رسانه‌های آمریکایی همه‌روزه گزارش‌هایی را پیرامون نقض حقوق بشر توسط برخی از وزارتخانه‌ها مانند وزارت کشور عراق منتشر می‌کنند. این رسانه‌ها همچنین خواهان آغاز مذاکرات آمریکایی‌ها با عراقی‌های سنی به هدف جلب رضایت برخی از رهبران آنان برای تحقق آتش‌بس در عراق هستند. این موضوعات دولت حاکم بغداد را تحت فشار قرارداده و رهبران احزاب سیاسی شیعه را بیش از پیش نگران کرده‌است. عبدالعزیز حکیم رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، چندی پیش و پس از حملات پرشمار شورشیان در راستای همین نگرانی‌ها موضوع هدایت نیروهای امنیتی عراق توسط آمریکایی‌ها را رد کرد. به یک دلیل سادره و روشن، شیعیان عراق بر این باورند که می توانند با توجه به اکثریت 60 درصدی خود و همراهی کردها، بدون نیاز به حضور 20 درصد اقلیت سنی قدرت را در اختیار بگیرند و همواره گروه پیروز و حاکم باشند.
با این همه تاثیر احزاب شیعه در آینده سیاسی عراق کمرنگ خواهدشد، چرا که انتظار می‌رود اقلیت سنی که انتخابات گذشته عمومی در ژانویه گذشته را تحریم کرده‌ بودند، در انتخابات ماه جاری حضور گسترده‌ای داشته‌باشند و این حضور می‌تواند تاثیرگذاری گروه‌های شیعه بر دولت آینده را کمرنگ کند. از سوی دیگر شیعیان سکولاری مانند ایاد علاوی نخست‌وزیر پیشین دولت انتقالی عراق از رأی‌دهندگان خواسته‌اند تا با شرکت در انتخابات از به قدرت رسیدن رهبران مذهبی که به عقیده وی خشونت‌ها را رامن می‌زنند، جلوگیری کنند. علاوی ضمن درخواست از مردم عراق برای حضور گسترده در انتخابات آینده، تلویحاً از آنان خواسته‌است که به شیعیان مذهبی رأی ندهند. از سوی دیگر بسیاری از کارشناسان مسائل سیاسی عراق هستندکه به ادعای آنان برای ترور «شخصیت‌های سنی» تلاش می‌کند. با این حال شیعیان مذهبی به احتمال بسیار قوی همچنان قدرت و نفوذ بالایی در دولت آینده عراق خواهندداشت و تنها از قدرت کنونی‌شان کاسته خواهدشد.
به نظر می‌رسد حتی با شروع مذاکرات با برخی از گروه‌های شورشی، خشونت در عراق به سرعت فروکش نخواهدکرد. بنا بر اعلام یکی از سرویس‌های اطلاعاتی غرب دست‌کم 74 گروه شورشی در عراق فعالیت می‌کنند. گروه‌هایی که در بسیاری از موارد هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و تنها برای یک حمله با یکدیگر متحد می‌شوند و در بسیاری از موارد سلسله مراتب مشخصی هم ندارند. مجزا کردن ملی‌گرایان و اسلام‌گراهای تندرو چندان آسان نیست. آمریکایی‌ها به طور مشخص آرزوی ایجاد شکاف در میان گروه‌های شورشی بومی – چه اسلام‌گرا و چه ملی‌گرا- با گروه‌های تحت رهبری خارجیان مانند شاخه القاعده عراق به رهبری ابومصعب الزرقاوی را دارند. با این حال برخی از کارشناسان مانند «تونی داچ» کارشناس مطالعات استراتژیک موسسه بین‌المللی لندن بر این باور است که جهادگران افراطی تحت رهبری خارجیان هم‌اینک جزء نیروهای شورشی بومی به شمار می‌روند، چرا که برای مثال شورشیان تحت رهبری زرقاوی پس از حضور نیروهای آمریکایی در عراق تعدادشان از چند صد نفر به چند هزار نفر افزایش یافته‌است که همه آنها هم عراقی هستند.
با این همه اگر مذاکرات آغاز شود، شورشیان باید ابتدا ثابت کنند که توانایی مهار خشونت‌ها دست‌کم در برخی مناطق مشخص و برای مدت زمانی مشخص را دارند. برای مثال وعده دهند که می‌توانندبمب‌گذاری حاشیه جاده‌ها- که سلاح اصلی‌شان است- را برای یک هفته متوقف کنند. اما نکته اینجا است که هیچ گروهی نمی‌تواند ادعا کند که می‌تواند چنین وعده‌ای دهد و این همان چیزی است که برخی از اعضای دولت کنونی عراق آرزوی آن را دارند. دولتمردانی که مشخص نیست پس از انتخابات روز 24 آذرماه بتوانند تاثیرگذاری فعلی خود را حفظ کنند.