چرا آزادی بیان مهم است؟

پیتر جونز
برگردان: عزت‌الله فولادوند
ازادی بیان یکی از پذیرفته ترین اصول حیات سیاسی و اجتماعی در عصر جدید است. سه دلیلی که بیش از همه در دفاع از آن اقامه می‌شود این است که آزادی بیان اولاً اساس جست وجوی حقیقت است، ثانیاً یکی از عناصر بنیادی دموکراسی است و ثالثاً یکی از آزادی هایی است که از نظر کرامت و بهروزی انسان کیفیت تعیین کننده دارد...مدافعان همچنین یادآور می‌شوند که اجازه یافتن حکومت‌ها برای کنترل گفته‌ها و نوشته‌ها خطرناک است. با این حال، عموماً موافقت وجود دارد که بیان باید مشمول بعضی حدود باشد. بیشتر مناقشات کنونی درباره آزادی بیان به همین حدود مربوط می‌شود.
عده‌ای توجهشان معطوف به این است که اصولاً «بیان» عبارت از چیست و دیگران به اینکه بیان ممکن است چه لطمه هایی به بار آورد.
تعریف
درمباحثات درباره این موضوع، معنایی که نوعاً از واژه «بیان» اراده می‌شود نسبت به عرف لغت از طرفی دامنه وسیع تر دارد و از طرف دیگر دامنه محدودتر. از طرفی، هم نوشته و هم گفته را دربرمی‌گیرد و ممکن است امور غیرلفظی مانند تصویرها و نمادها و حرکات را نیز شامل گردد.ازطرف دیگر، برخی از صورت های بیان خارج از حوزه مجاز قرارمی‌گیرند، مانند سوگند دروغ و باج خواهی که گرچه در آنها نیز بیان به کار می‌رود اما از حمایت قانونی برخوردار نیستند.آن قسم «آزادی» که بیش از همه در اینجا مورد توجه است، آزادی قانونی است، یعنی نبود محدودیت‌های قانونی برای بیان. اما سایر اقسام آزادی نیز ممکن است محل بحث باشند، مثلاً آزادی از فشارهای اجتماعی یا تهدیدهای اقتصادی. مسأله آزادی بیان امکان دارد در زمینه سیاست نشریات دانشگاهی برای انتشار یا خودداری از انتشار برخی مقالات، یا سیاست کتابخانه‌ها درمورد خرید یا امتناع از خرید بعضی کتابها و نشریات نیز پیش بیاید. همچنین این موضوع مطرح است که آیا برای مردم امکان واقعی وجود دارد که عقاید خویش را درخصوص نابرابریهای اقتصادی یا از طریق رسانه های دولتی یا در مباحث سیاسی بیان کنند یا نه.آزادی بیان نوعاً یکی از «حقوق» شمرده می‌شود و بنابراین، از جایگاه اخلاقی و سیاسی ممتاز برخوردار است و از عناصر مقبول و معیار در بخش حقوق ملت در قوانین اساسی و اعلامیه های حقوق بشر است. معمولاً حق بیان متعلق به کسانی دانسته می‌شود که می‌خواهند چیزی بگویند یا بنویسند، ولی ممکن است برای کسانی نیز مطالبه شود که می‌خواهند بشنوند یا بخوانند و اهمیت این حق کمتر از حق بیان نیست.تحلیلگران گاهی می‌کوشند با تجزیه و تحلیل معانی واژه های «آزادی» و «بیان» محتوای آزادی بیان را مشخص کنند، ولی از نظر فلسفی، تفکیک محتوای حق از توجیه آن امکانپذیر نیست. فقط پس از اینکه دیدیم چرا آزادی بیان مهم است، خواهیم توانست معین کنیم که حق مورد بحث کدام اقسام بیان را باید دربربگیرد و متضمن چه نوع آزادی هایی باشد و چه جایگاهی باید متعلق به آزادی دانسته شود.
توجیه
چنانکه گفته شد، در توجیه آزادی بیان سه دلیل اقامه می‌شود.
۱. جست‌وجوی حقیقت
آزادی بیان را معمولاً ابزاری برای پی بردن به حقیقت دانسته‌اند و از آن دفاع کرده اند، گفته‌اند که اگر بنابر پیشرفت فهم و معرفت باشد، مردم باید در بیان و بحث و انتقاد از افکار و اطلاعات آزاد باشند و حقیقت فقط در عرصه آزاد و آشکار داد وستد آرا دارای حداکثر امکان بروز خواهد کرد. ممکن است بگوییم پس از آشکار شدن حقیقت، آزادی بیان دیگر کاری نخواهد داشت و باید رها شود. ولی خطاپذیری ما در اعتقاداتمان همیشه یکی از ارکان دفاع از آزادی بیان بوده است.ممکن است معتقد باشیم که از بروز فکری نادرست و کاذب جلوگیری می‌کنیم، اما تاریخ نشان می‌دهد که چه بسا حقیقت اشتباهاً خطا پنداشته شده و خطا جای حقیقت را گرفته است.
از این گذشته، چنانکه جان استوارت میل استدلال کرده است، حتی اگر عقیده ای حقیقت داشته باشد، فقط تا هنگامی‌می‌توانیم به حقیقت آن اعتماد بورزیم که بتواند از چالشها سربلند بیرون آید و حتی عقیده درست اگر از چالش دور نگاه داشته شود، به یکی از جزمیات مرده تبدیل می‌شود.این دفاعی قوی است، ولی چند اشکال به آن وارد شده است. نخست اینکه مدافعان، آزادی بیان را تنها تا جایی ارزشمند می‌دانند که برای حقیقت ارزش قائلند. البته عموماً تصدیق می‌کنیم که معرفت بهتر از جهل و حقیقت بهتر از خطاست؛ ولی گاهی ممکن است با توجه به خیرهای دیگری مانند امنیت عمومی‌و آرامش خاطر، معرفت و حقیقت با یکدیگر تعارض پیدا کنند. کسانی شک دارند که حقیقت همیشه باید ارزش چیره گر باشد.دوم اینکه فرض مدافعان بر این است که آزادی بیان واقعاً به پیشرفت فهم و حقیقت کمک می‌کند. ولی هستند کسانی که این مدعا را بیش از حد خوشبینانه می‌دانند و تردید دارند که مردم عادی به واقع قادر به تمیز حقیقت از خطا و تفکیک پیشداوری های غیرعقلانی از استدلال های منطقی باشند. ولی در ارزیابی این اشکال باید شقوق بدیل را در نظر بگیریم. سؤال این نیست که آیا حقیقت همیشه در نتیجه برخورد عقاید و آرا آشکار خواهد شد، بلکه می‌خواهیم بدانیم سانسور بیشتر مفید است یا بحث آزاد و بدون تضییق.سوم اینکه بعضی از صورتهای بیان، از قبیل برخی از انواع هنر، سر و کاری با حقیقت ندارند و از این رو، به عنوان ابزار جست و جوی حقیقت در حوزه این مدافعات نمی‌گنجند؛ ولی با این حال خوبی هایی در آنهاست، مثل خلاقیت، که می‌توان گفت جانشین حقیقت می‌گردد و همان گونه دفاع بر پایه پیامدهای مطلوب کشف حقیقت شامل آن نیز می‌شود.
2.دموکراسی
اندیشه بنیادی در دموکراسی، حکومت مردم بر مردم است، و این امر صورت پذیر نیست اگر مردم نتوانند نظر خویش را به یکدیگر عرضه کنند. تصمیم گیری به شیوه دموکراتیک، هم به بحث و مناظره نیاز دارد و هم به رأی دادن؛ و محدود ساختن جریان شور و مشورت، خصلت دموکراتیک آن را به همان نسبت محدود خواهد کرد. به علاوه، دموکراسی مستلزم این است که هیچ کس به استثنای خود مردم مجاز نباشد آزادی بحث را در میان مردم محدود کند. دموکراسی در حد کمال همچنین بدین معناست که هرکس که تابع تصمیمات در دموکراسی است حق دارد در جریانهای مربوط به آن نیز شرکت کند و بنابراین باید از حق برابر آزادی بیان بهره‌مند شود.دموکراسی در عصر جدید از طریق نمایندگان مردم، یعنی به شیوه غیرمستقیم اعمال می شود. با توجه به این امر، آزادی بیان از این جهت نیز اهمیت دارد که حاکمان از عقاید و خواستهای مردم تحت حکومت آگاه باشند تا هم مخالفان فرصت عرض اندام بیابند و هم از سوءاستفاده از قدرت جلوگیری شود.
حتی باید گفت که دفاع از آزادی بیان به عنوان وسیله جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت، قابل تعمیم به فراتر از مرزهای حکومتهای دموکراتیک است.گاهی تصور می‌شود که دموکراسی پناهگاهی امن برای آزادی بیان نیست. فرض کنید اکثریت بخواهد صدای اقلیت را خاموش کند. آیا دموکراسی اجازه سلب آزادی بیان را از اقلیت دارد؟ پاسخ بستگی به این دارد که مسأله چه نوع بیانی مطرح است. چون در دموکراسی همه آحاد مردم باید از حقوق سیاسی برابر برخوردار باشند، دموکراسی نمی‌تواند توجیه کند که اکثریت، حقوق دموکراتیک بعضی از افراد مردم، از جمله حق دموکراتیک آزادی بیان را، محدود یا سلب کند. ولی بیان قابل دفاع با استناد به دموکراسی به آنگونه بیانی محدود می‌شود که از نظر مشارکت در فرایند دموکراسی، اساسی است و این همه انواع بیان را در بر نمی‌گیرد. مثلاً اگر بخواهیم از حق دانشمندان برای تردید در آرای سنتی همکارانشان دفاع کنیم، با تکیه بر پیش نیازهای مشارکت دموکراتیک نمی‌توان به محکم ترین وجه از آن حق دفاع کرد، زیرا به سادگی و مستقل از تجربه ممکن نیست گفت که چه نوع بیانی با فرایند دموکراسی ارتباط پیدا می‌کند یا نمی‌کند.
3.آزادی فردی
به آزادی بیان غالباً به عنوان یکی از ارکان آزادی فردی ارج نهاده می‌شود، نه فقط همچون یکی از ابزارهای حصول هدفهای اجتماعی یا یکی از نهادهای مشخصاً سیاسی. گاهی شأن و مقام اخلاقی هر شخص محل تأکید است. گفته می‌شود که منع مردم از مطلع ساختن دیگران از نظرها و عقایدشان تجاوز به شأن و مقامی‌است که به عنوان شخص بدان استحقاق دارند. به همین وجه، منعشان از اطلاع یافتن و نتیجه گیری مستقل از آرای دیگران نیز با شأن اخلاقی آنان منافات دارد. گاهی به جای «حق» آزادی بیان، «خوبی» آن مورد تأکید قرار می‌گیرد. ادعا می‌شود که ارتباط آزاد با همنوعان اساس پرورش و شکوفایی و فعلیت بخشیدن به استعدادهای آدمی‌است. آزادی بیان یکی از مهم ترین ویژگی های جامعه ای است که نهادها و اعتقادها و ارزشهای آن به فرد امکان می‌دهند که او شخصاً به زندگی خویش سامان بخشد و دست به انتخاب های عاقلانه بزند و به بهروزی به کامل ترین معنای انسانی آن برسد.
حدود
در روزگار کنونی، محور مناقشه درباره آزادی بیان، حدود آن است و بحث در خصوص حدود بر دو چیز دور می‌زند: یکی دامنه شمول بیان و دیگری آسیب هایی که ممکن است از بیان به بار آید.آنچه بعضی آن را بیان می‌دانند و خواستار حراست از آن می‌شوند، در نزد دیگران به هیچ معنای باورپذیری بیان به شمار نمی‌آید. برخی از آنچه عرفاً ممکن است بیان دانسته شود، احتمالاً واجد شرط هایی به حساب نمی‌آید که به عنوان بیان قانوناً باید مورد حمایت قرار گیرد. یکی از مصداقهای این مفهوم، آگهی تجارتی است. در مقابل اعمال و حرکاتی از قبیل سوزاندن پرچم یا نصب آرمهایی به لباس گرچه معمولاً از مقوله بیان محسوب نیست، ولی امکان دارد به دلیل خصلت ارتباطی آن، مشمول اصل آزادی بیان شمرده شود. پس توجیه آزادی بیان از این نظر که چه چیز باید بیان محسوب شود، تبعاتی دارد که تا اندازه ای حدود آزادی را تعیین می‌کند.دوم، بیان غالباً به دلیل اینکه زیانبار و آسیب رسان از کار در می‌آید، محدود می‌شود. گاهی می‌گویند بیان چون بیان است و عمل نیست، پس نمی‌تواند آسیب برساند. ولی این ادعا آشکارا صحت ندارد.
هتاکی به آبروی اشخاص لطمه می‌زند و این لطمه معمولاً دلیل کافی برای منع بیان آلوده به تهمت و افترا دانسته می‌شود، البته به این شرط که آنچه گفته شده نه حقیقت داشته باشد و نه اظهارنظر منصفانه باشد. بیان متضمن تجاوز به حریم خصوصی اشخاص نیز مشمول ممنوعیت است اگر مصالح واقعی عمومی‌در میان نباشد. در اینجا حتی «حقیقت» نیز عذر موجه محسوب نمی‌شود، زیرا اموری وجود دارد که عموم مردم اساساً حقی به دانستن آن ندارند. هرزه نگاری و تحریک به خشونت و نطق های برانگیزاننده کینه به ویژه کینه نژادی و قومی، چون گفته می‌شود که آسیب می‌رساند، اغلب غیرقانونی به حساب می‌آیند.بحث بر سر زیانمند بودن بیان بر چهار محور دور می‌زند. یکی این مسأله تجربی است که آیا فلان شکل بیان که ادعا می‌شود زیان آور است، آیا به واقع لطمه ای می‌زند یا نه. دوم اینکه آیا لطمه مورد ادعا فی الواقع لطمه است یا نه. آیا سخنرانی که دیگران را تحریک لطمه ای با سخنان خود وارد می‌کند؟ پاسخ آشکارا وابسته به ارزیابی ما است. سوم، به فرض که تصدیق کنیم فلان چیز لطمه می‌زند، آیا این لطمه برای محدود کردن آزادی بیان کافی است؟ چهارم، مواردی پیش می‌آید که ممکن است بی آنکه قصد محدود کردن آزادی بیان در میان باشد، بخواهیم فعلاً درجه اولویت آن را کاهش دهیم. اگر ناطقی به هیچ وجه پا را از حدود قانونی فراتر نگذارد، ولی شنوندگان به علت تحریک پذیری قبلی دست به خشونت بزنند، آیا مقامات حق دارند از سخنرانی او جلوگیری کنند؟ در چنین مواردی می‌توان گفت که عمل مقامات پذیرفتنی است زیرا با در نظر گرفتن اوضاع و احوال، بی آنکه اصولاً قصد تحدید آزادی بیان را داشته باشند، عجالتاً آن را تابع ملاحظات دیگر کرده اند.نباید هر قاعده ناظر بر بیان را لزوماً محدودیتی برای آن دانست.
آیین نامه داخلی مجالس قانونگذاری برای این است که مذاکرات تابع نظم و قاعده باشد، نه برای تحدید آزادی بیان. ولی مجموعاً در همه موارد تحدید آزادی بیان، تعیین اینکه خطوط مرزی کجا باید کشیده شوند، عملاً دشوار است. حدود اخلاقی بیان لازم نیست عیناً با حدود قانونی منطبق باشند. چون همواره باید از سوءاستفاده از قدرت سیاسی برحذر بود، رواست که حق قانونی موسع تر از حق اخلاقی باشد. ممکن است اخلاقاً بیان بعضی امور جایز نباشد، ولی قانوناً شایسته باشد اجازه بیان آنها داده شود.