طرح «خاورمیانه بزرگ» (بخش اول)

پیشینه طرح «خاورمیانه بزرگ»
طرح آمریکایی "خاورمیانه بزرگ" به طور رسمی در گردهمایی سران هشت کشور صنعتی جهان موسوم به گروه 8 در ایالت "سی‌آیلند جورجیا"ی آمریکا در ژوئن 2004 (خردادماه 1383) مطرح شد و به جریان افتاد.
در این اجلاس، دولت بوش جزوه راهنمای این پروژه را پیش از آنکه کشورهای عربی را از محتوای آن مطلع سازد؛ میان سران گروه 8 توزیع کرد با این حال، محتوای کلی طرح خاورمیانه بزرگ در ماه فوریه 2003 (بهمن ماه 1382) از طریق روزنامه فرامنطقه‌ای عرب‌زبان "الحیات"؛ به بیرون درز پیدا کرد.
"جورج بوش"؛ رییس‌جمهوری آمریکا تقریبا یک ماه پیش از انتشار یافتن ایده خود در روزنامه الحیات، در یکی از سخنرانی‌هایش پیشنهاد کرده بود که "یک منطقه تجارت آزاد میان ایالات متحده و خاورمیانه در مدت یک دهه آینده تاسیس گردد". در اجلاس سران گروه 8، آمریکا به طور رسمی اعلام کرد که منافع ایالات متحده منافع شناخته‌شده‌ای در حوزه پهناور "خاورمیانه بزرگ" است که همان دنباله طرح نظم نوین جهانی در دوره جدید است.
پیش از اجلاس گروه 8، "دیک‌چنی"؛ معاون بانفوذ رییس‌جمهوری آمریکا نیز در اجلاس جهانی اقتصاد در "داووس" سوئیس (ژانویه 2003) پنج بار به مفهوم "خاورمیانه بزرگ" اشاره کرد.
چنی در اجلاس داووس، از "یک استراتژی پیشرو برای آزادی" در راس برنامه‌های آمریکا برای آینده خاورمیانه سخن به میان آورد و گفت: " این استراتژی آمریکا را به حمایت از کسانی متعهد می‌سازد که در راه اصلاحات در خاورمیانه بزرگ فعالیت می‌کنند و فداکاری به خرج می‌دهند".
چنی تاکید کرد: "دولت بوش مصر است که دموکراسی را در سراسر خاورمیانه و فراسوی آن بهبود بخشد".
در تلاشی دیپلماتیک برای به جریان انداختن این ایده در سطح جهانی، "نیکلاس برنز"؛ نماینده وقت آمریکا در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و معاون کنونی وزیر خارجه طی سخنانی در اکتبر 2003 (مهرماه 1382) در هلند؛ تصویر دیگری از خاورمیانه بزرگ را به نمایش گذاشت و از اروپا دعوت کرد که تلاش‌های خود را بر روی برقراری صلح و امنیت در خاورمیانه بزرگ متمرکز سازد.
در حالی که چنی در داووس بر عنصر "دموکراسی" در ایده خاورمیانه بزرگ تاکید می‌ورزید؛ برنز نیز در این جهت پیشنهاد کرد که ناتو با رهبری آمریکا بر "خاورمیانه بزرگ" اعمال سلطه نماید در این سخنرانی، برنز اعلام کرد: "ماموریت ناتو هنوز هم عبارتست از دفاع از اروپا و آمریکای شمالی با این حال، ما بر این اعتقاد نیستیم که می‌توانیم در جای خود و محدود شدن به اروپای غربی یا اروپای مرکزی و یا آمریکای شمالی این ماموریت را به انجام برسانیم ما باید توجه ذهنی و همچنین تمرکز نیروهای نظامی خود را به سمت شرق و جنوب گسترش دهیم آینده ناتو – به اعتقاد ما – در شرق و جنوب است به عبارت دیگر در خاورمیانه بزرگ".
مدتها پیش از مطرح شدن پروژه خاورمیانه بزرگ از سوی آمریکا؛ کشورهای اروپایی سال‌ها به تدوین طرحهای مشابه با هدف اصلاح نظام‌های سیاسی و اقتصادی دولت‌های منطقه مدیترانه شرقی و مرتبط ساختن آنها با بازارهای اروپایی مشغول بودند.
درواقع به دنبال امضای "موافقتنامه هلسینکی" در اواسط دهه 1970 (توافقی میان اروپای غربی و کشورهای بلوک شوروی که به به تاسیس کنفرانس امنیت و همکاری در اروپا انجامید و ایجاد تحول در اتحاد جماهیر شوروی و فروپاشی آنرا تسهیل کرد)؛ دولت‌های جنوبی اروپا که از خطر بالقوه افزایش فاصله اقتصادی و جمعیتی میان سواحل شمالی و جنوبی مدیترانه نگران بودند؛ در سال 1989 بحث ایجاد کنفرانس امنیت و همکاری در منطقه مدیترانه (Mediterraean in cooperation and security on conterence) موسوم به "CSCM" را آغاز کردند اروپایی‌ها تصمیم گرفته بودند که توجه بیشتری به آفریقای شمالی و خاورمیانه داشته باشند و تنها بر روی اروپای شرقی و مرکزی متمرکز شوند.
در مرحله بعدی، کنفرانس اروپا و مدیترانه در "بارسلون" اسپانیا که در نوامبر 1995 برگزار شد؛ بزرگترین تلاش اتحادیه اروپا برای توجه دوباره به خاورمیانه به حساب می‌آمد اعلامیه بارسلون سرآغاز "مشارکت اروپا و مدیترانه" بود و به عقد یک توافق منطقه‌ای با رژیم صهیونیستی و 11 کشور خاورمیانه و شمال آفریقا و دولت خودگردان فلسطین انجامید.
این توافقنامه ایجاد یک منطقه تجارت آزاد را تا سال 2010 پیش‌بینی و پرداخت وام‌هایی را مقرر کرد که تمام کشورهای عضو را به "توسعه حکومت قانون و دموکراسی"؛ "تضمین حقوق بشر و حقوق اقلیت‌ها" و "آزادی بیان، تجمع‌ها؛ اندیشه و عقیده" متعهد ساخت از طریق این توافق‌ها؛ مشارکت اروپا و مدیترانه برای حل و فصل مناقشه خاورمیانه ضرورت پیدا می‌کرد.
ناظران آگاه با مقایسه موارد مطرح‌شده در ایده آمریکایی "خاورمیانه بزرگ" و طرح اروپایی "بارسلون" به این جمع‌بندی رسیده‌اند که دولت بوش در پروژه خود از طرح بارسلون برای خاورمیانه کپی کرده است همچنین در طرح خاورمیانه بزرگ عناصر مهم "سیاسی" طرح اروپایی‌ها کنار گذاشته شده است و به جای آن، یک عنصر "نظامی" به طرح افزوده شده است.
وجه دیگر؛ عبارتست از خنثی‌ کردن نقش اروپا و قبولاندن این نکته به آنها که نمی‌توانند از هیچ نفوذی جدای از نفوذ آمریکا در این منطقه حساس برخوردار باشند در این راستا؛ وارد آوردن فشارهای بیشتر جهت برگرداندن روسیه به مسیر مطلوب آمریکا نیز مورد نظر سیاستگذاران کاخ‌سفید خواهد بود.
کارشناسان بر این باورند؛ در حالی که طرح اروپایی‌ها برای خاورمیانه تا حدود زیادی بر روابط دیپلماتیک، اقتصادی و فرهنگی میان اروپایی‌ها و مردم خاورمیانه تاکید دارد؛ آنچه ایالات متحده در قالب پروژه "خاورمیانه بزرگ" پیشنهاد می‌دهد؛ ایجاد مجموعه‌ای از "پادگان‌های نظامی" در منطقه است که افغانستان و عراق نخستین آنها به شمار می‌آید.