شهر صلح در معرض خشونت

احمد زیدآبادی
شهر بیت‌المقدس که در ادبیات عبری اورشلیم نامیده می‌شود، برای پیروان هر سه دین ابراهیمی از تقدس و منزلت بی‌مانندی برخوردار است. داود پیامبر مرکز حکومت خود را در این شهر قرار داد و سلیمان نبی معبد بیت‌همیقداش را در همان جا بنا کرد تا محل قربانی گذراندن عبریان برای خدایشان یهوه شد. بخت‌النصر پادشاه بابل در هجومی خوفناک معبد بیت‌همیقداش را با خاک یکسان کرد و پس از آن کوروش کبیر پادشاه ایران به یهودیان اجازه داد تا معبد خود را بار دیگر بر ویرانه‌های آن بنا کنند. اما برای بار دوم در سال 70 پس از میلاد رومیان به اورشلیم حمله‌ور شدند و دیگر بار معبد را نابود کردند به طوری که تنها دیوار غربی این عبادتگاه که نزد یهودیان به دیوار ندبه معروف است بر جای ماند. پیش از نابودی معبد دوم، عیسی مسیح در اورشلیم علیه کاهنان و فریسیان یهودی قیام کرد و با تعرض شدید به بساط سوداگری قوم خود در نزدیکی معبد خواهان بازگشت روح معنویت به این مکان مقدس شد. به گفته انجیل، کاهنان، عیسی را به پیلاطس حاکم رومی اورشلیم تحویل دادند تا به صلیب کشد و او نیز به رغم میل خود مسیح را بر تپه جلجتا مصلوب کرد و آنگاه از همین شهر بود که عیسی از گور برخاست تا هزاره‌ای دیگر در این شهر مقدس ظهور کند. از این جهت اورشلیم برای مسیحیان محل تصلیب، رستاخیز و رجعت عیسی مسیح و از این رو شایسته تقدیس است. و اما هنگامی که پیامبر اسلام مبعوث شد، از معبد اورشلیم جز خرابه‌ای بر جا نبود. پیامبر این محل را قبله نخست قرار داد و حرمتش را پاس داشت تا اینکه در زمان عمر‌بن‌الخطاب خلیفه‌ دوم، مسلمین این سرزمین را از رومیان گرفتند و مسجدی در آن بنا کردند و سپس در عهد خلافت عبدالملک مروانی نیز مسجد دیگری ساخته شد و از آن پس بیت‌المقدس به استثنای چند سال سلطه صلیبی‌ها بر آن، همواره در کنترل مسلمانان بود تا اینکه در چهارم ژوئن 1967 ارتش رژیم صهیونیستی با حمله‌ای غافلگیرانه به کشورهای عرب همسایه خود، بیت‌المقدس شرقی را که در آن تاریخ تحت حاکمیت پادشاهی اردن بود همراه با کرانه باختری، نوار غزه، صحرای سینا و بلندی‌های جولان به اشغال خود در‌آورد. در همان تاریخ دولت و مجلس اسرائیل (کنست) با تصویب قانونی، بیت‌المقدس را به عنوان پایتخت ابدی و یکپارچه کشور عبری، ضمیمه خاک اسرائیل کردند، اما جامعه جهانی هرگز این انضمام را به رسمیت نشناخت. تاریخ پر تلاطم بیت‌المقدس و اهمیت مذهبی آن برای سه دین ابراهیمی، به جای آنکه این شهر را به کانون همزیستی مسالمت‌آمیز بین پیروان ادیان توحیدی بدل کند، عملاً آن را به صورت جدی‌ترین عامل نزاع در روند صلح خاورمیانه در آورده است به طوری که هرگاه فرقه‌های تندرو اراده کنند تا سرزمین صلح را به جنگ و خونریزی بکشانند، تعرض به مسجدالاقصی و یا سو ء‌استفاده از حرمت و تقدس آن، نخستین اقدام آنان است. از همین رو، در سپتامبر سال 2000 هنگامی که آریل شارون از رهبران تندرو حزب لیکود از مفاد توافق ایهود باراک نخست‌وزیر کارگری اسرائیل با یاسر عرفات رهبر فقید ساف در کمپ دیوید به خشم آمد، در اقدامی ناگهانی وارد مسجد‌الاقصی شد و بدین وسیله هم زمینه شعله‌ور شدن انتفاضه دوم فلسطینیان را فراهم آورد و هم باعث سقوط باراک و به قدرت رسیدن خود شد. همین اقدام شارون اینک به صورت الگویی برای مخالفان سرسخت وی در آمده است. شارون که از مواضع افراطی گذشته خود تا حدود زیادی فاصله گرفته و قصد دارد به صورتی یکجانبه ارتش اسرائیل را در تابستان سال جاری از نوار غزه و شمال کرانه باختری خارج کند و در مجموع 25 شهرک یهودی‌نشین را از این مناطق برچیند، با مبارزه‌طلبی افراطی‌هایی رو‌به‌رو شده است که خود طی سال‌های گذشته به رشد و پرورش آنان کمک کرده است. اینک آن دسته از یهودیان افراطی که برچیدن شهرک‌ها را مخالف تعالیم تورات و مغایر منافع اسرائیل می‌دانند، به جنگ شارون برخاسته‌اند و از قضا از تاکتیک‌های‌ گذشته خود وی نیز بهره می‌گیرند. در این میان، یک جنبش افراطی موسوم به «ریواوا» به منظور عقیم گذاردن طرح خروج از نوار غزه، پیروان خود را از سراسر اسرائیل به بیت‌المقدس فرا خوانده بود تا دیروز به طور دسته‌جمعی و به منظور عبادت وارد مسجدالاقصی شوند تا بدین وسیله باعث تحریک مسلمانان شده و آشوبی پدید آورند که تمام روند صلح را مختل کند. گیدئون عزرا وزیر پلیس اسرائیل به منظور جلوگیری از بروز اغتشاش، هرگونه ورود این دسته از یهودیان افراطی را به مسجد ممنوع کرد و برای مهار آنان مجبور شد سه هزار پلیس را از سراسر اسرائیل به شهر بیت‌المقدس بکشاند. این در حالی بود که شمار بسیاری از فلسطینیان نیز با هدایت رهبران حماس در نزدیک مسجدالاقصی گرد آمده بودند تا نسبت به ورود یهودیان به مسجد واکنش نشان دهند. این جمعیت درگیری مختصری با پلیس اسرائیل پیدا کرد، اما در مجموع دیروز حادثه بزرگی روی نداد.
با این همه، بیت‌المقدس همچنان به عنوان شکننده‌ترین نقطه مذاکرات صلح باقی خواهد ماند. صرف‌نظر از اختلافات بنیادینی که بین دو طرف فلسطینی و اسرائیلی بر سر آینده این شهر وجود دارد، وضعیت کنونی این شهر به ویژه مسجدالاقصی به اندازه‌ای حساس است که وقوع هر نوع حادثه‌ای حتی ناخواسته و اتفاقی در این مکان، می‌تواند آینده مذاکرات صلح را با مخاطره جدی رو‌به‌رو کند. آنگونه که دولت اسرائیل هشدار داده است اگر برخی از تندروترین یهودیان برای توقف روند صلح به حمله‌ای موشکی علیه مسجدالاقصی مبادرت کنند، در آن صورت در طرف مقابل آنان نیز نیروهایی قرار دارند که مترصدند تا با واکنش خود، برای سال‌های سال، روند صلح را در محاق فرو ببرند. دقیقاً به دلیل این میزان از حساسیت است که دولت اسرائیل تدابیر امنیتی گسترده‌ای را در جهت جلوگیری از هرگونه تعرض به مسجدالاقصی از سوی یهودیان افراطی به اجرا گذاشته است، افراطیونی که معتقدند باید مسجدالاقصی را ویران کرد و بر ویرانه‌های آن معبد سوم را ساخت تا یهودیان امکان قربانی گذاردن را مانند دوران باستان باز یابند!