بالاخره معتاد کیست بیمار یا مجرم؟

برخلاف خیلی‌ها که اصطلاحا «تابلو» هستند، لباس تمیزی به تن داشت، سر و صورت زخم و زیلی و کبودی نداشت. اندامش هم درشت بود. همین ظواهر بود که شگفت‌زده‌ام کرد. او در یک جوی خیابان وسط شهر دو پایش درون جوی بود. سرش کمی درون بستر جوی فرو رفته بود. در این حالت تمام طول پشتش قوس عرض جوی شده بود. هیچ تکان نمی‌خورد. همین وضع، کنجکاوی مرا بیشتر می‌کرد. چند قدم جلو رفتم. دیدم هر دو دستش بدون حرکت از طرفین آویزان است. باریکه آبی از خط وسط جوی، آرام می‌گذشت. باز نزدیکتر شدم. کفش‌های کتانی (اسپرت ورزشی)اش که هر دو بندشان کاملا باز شده بود، زیر پنجه‌های بی‌حرکت دستهایش قرار داشتند.... برای لحظه‌ای اندیشیدم. شاید اراده کرده که چرک کفش‌هایش را با اشک جوی بشوید.
....و اندیشیدم راستی اگر پیشترها زمین زندگی او و امثال او از آلودگی پاک می‌شد و فضای تنفس تصفیه، آیا اینچنین، خود را به ضیافت آه تحسر دیگران میهمان می‌کرد؟
تدابیر و شیوه‌های پیشگیری و درمان معتادان با همه کارایی که داشته و خواهند داشت، در واقع یک حربه تدافعی هستند. مسئله ورود قاچاق مواد به سراسر کشور است که البته به همین راحتی این اتفاق نمی‌افتد. فداکاری‌های مستمر نیروهای مرزبانی نشان از دشواری کار در کوره‌راه‌های کوهستانی و مسیرهای صعب‌العبور دارد.
بها دادن به وجود انسان و ...
با این وصف، مواد قاچاق به دست مصرف‌ کنندگان می‌رسد و کوره‌های نسل‌سوزی اعتیاد شعله‌ور است و زیان‌های انسانی، اقتصادی و اجتماعی استمرار دارد. در چنین وضعیتی است که به رغم تمام کوشش‌ها در مقابله با مواد مخدر و اعتیاد، بعضی از مسئولان ذیربط پس از سال‌ها تجربه عملی و علمی، موثرترین راهکارها را عزم یکپارچه بین‌المللی و اراده ملی قلمداد می‌کنند. اما فایل صحبت‌های رایج مربوطه در فاز پیشگیری و درمان را که وارسی می‌کنیم، بخشی از توضیحات درباره نوع فعالیت‌ها و طرح‌ها، مترادف وظایف قانونی است. در لابلای این گفتارها و عمل‌ها، بعضی عمیق‌تر و ریشه‌ای‌تر هستند. به عنوان نمونه: یک کارشناس پیشگیری از اعتیاد سازمان بهزیستی کشور عقیده دارد «تا زمانی که تقاضا در کشور وجود داشته باشد، مشکل مواد مخدر وجود دارد.» در برابر این اظهارنظر، باز این پرسش پیش می‌آید که خود تقاضا معلول چیست؟ همین کارشناس، چاره را در آموزش، رفع مشکلات خانواده‌ها و بها دادن به وجود انسان می‌داند. در این احوال اما رئیس اداره بهزیستی یک شهرستان شمال کشور از موفقیت‌آمیز بودن یک طرح پیشگیری سخن گفته است: طرح «اجتماع محور». برای حصول این طرح به موفقیت به مدت نه ماه همکاری موثر امور فرهنگی بهزیستی، دانش‌آموزان دبیرستان و پنج تشکل غیردولتی در امر پیشگیری اعتیاد بین نوجوانان و جوانان صورت گرفته، نتیجه آنکه بیش از هفتاد نفر از معتادان مناطق روستایی «خود معرف» از رفتن به مراکز ترک اعتیاد استقبال کرده‌اند.
اداره پیشگیری و درمان سو ءمصرف موادمخدر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، به عنوان یک اداره تخصصی در امر اعتیاد با برخورداری و یاری چهل دانشگاه علوم پزشکی کشور مسئولیت برنامه‌ریزی در خصوص پیشگیری و درمان، سیاستگذاری و نظارت بر اجرای برنامه‌ها و تدوین پروتکل‌های مربوط به درمان معتادان و همکاری با دستگاه‌های عضو ستاد مبارزه با مواد مخدر را بر عهده دارد. لیکن سیاست کلی و کلان در زمینه اعتیاد موادمخدر در کشور چه به صورت مقابله با عرضه و چه در زمینه کاهش تقاضای مواد در حیطه ستاد مبارزه با مواد مخدر است که رئیس‌جمهوری در راس این ستاد قرار دارد. این ستاد حداقل شانزده دستگاه به عنوان عضو ثابت یا ناظر دارد. در این میان، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به عنوان یک عضو فعال در برنامه‌های کلان و اداره پیشگیری و درمان سو ءمصرف مواد مخدر، کانون تماس این وزارتخانه با ستاد مبارزه با موادمخدر است.
بیمارانگاری معتاد
«دکتر محسن وزیریان» رئیس اداره پیشگیری و درمان سو ءمصرف مواد وزارت بهداشت، می‌گوید: ما سعی می‌کنیم آنچه که در سطح سیاستگذاری‌های کشور در قبال پیشگیری و درمان صورت می‌گیرد را به استحضار مقامات ذی‌ربط برسانیم تا این سیاستها نهادینه شوند. به عنوان مثال این وزارتخانه در سال‌های اخیر تلاش کرده «بیمارانگاری اعتیاد و معتاد» در سطح سیاست‌های کشور جا بیفتد. یعنی معتاد به عنوان «بیماررفتاری» شناخته شود و تا آنجا که ممکن است، اعتیاد، جرم تلقی نشود. تلاش ما این است که به جامعه نشان داده و تفهیم شود که اعتیاد چه بلاهای فیزیولوژیکی دارد و برای بهبود آن، باید چه اقدامات خاصی انجام شود. چرا که معتقدیم وقتی معتاد را به چشم یک بیمار دیدیم، دیدگاه‌ها هم نسبت به رفتار او، به عنوان بیمار تغییر می‌یابد که سروکارش با پزشک، درمانگاه و بیمارستان است. اما دلیل بیمارانگاری، یکی آن است که بیماری اعتیاد پایه جسمی و فیزیولوژیک دارد. مثلاً اینکه فرد مصرف‌کننده مواد، چه فعل و انفعالاتی در مغزش ایجاد می‌شود. بعد دیگر قضیه این است که اقدامات جرم‌انگاری اعتیاد و اقداماتی که در راستای زندانی کردن و امور قضایی و انتظامی صورت می‌گیرند، به تنهایی هیچ فایده‌ای ندارد چرا که بیش از نود درصد از معتادان پس از خروج از زندان، دوباره گرایش به اعتیاد پیدا می‌کنند. معنای این رویکرد دوباره آن است که زندان تنها باعث بهبود هیچ‌کس نمی‌شود. از طرف دیگر، دید جامعه نسبت به این افراد اگر منفی باشد، باعث تهییج آنها به انحراف می‌شود.
سویه دیگر ...
«دکتر وزیریان» در ادامه همین بخش از صحبت‌های خود به یک بعد مهم دیگر از پیامدهای اعتیاد اشاره می‌کند. وی می‌گوید: افتادن به ورطه رفتارهای پرخطر ناشی از مصرف مواد، بعد دیگر قضیه است. افزایش مبادرت به رفتارهای پرخطر تزریقی و جنسی به دلیل نداشتن پول تامین مواد است. در چنان شرایطی فرد ممکن است بخواهد از طریق فحشا پول مصرف مواد را فراهم کند. یا به دلیل سنگین‌تر شدن اعتیاد، به تزریق مواد روی ببرد تا از حداقل مواد استفاده کند. هر دوی این رفتارها نیز عامل ایجاد بیماری‌های مهلک ایدز و هپاتیت می‌شوند که این عوامل نیز عواقب اجتماعی، اقتصادی و قانونی دارند.
شیوه درمان کلینیک‌ها
صفحات آگهی‌های روزنامه‌ها و مجلات را ورق می‌زنم. این آگهی‌ها می‌روند همپای تعداد آژانس‌های مسکن و اتومبیل و جویندگان کار شوند.
این مراکز و کلینیک‌ها، آگهی‌هاشان را با مضامینی از جمله، با هزینه مناسب، بازتوانی به صورت بستری، سوزنی، سم‌زدایی، روان‌درمانی، بدون درد و .... به اطلاع معتادان و خانواده‌هایی که معتاد دارند، می‌رسانند. اما حرف اول مسئولان این قبیل مراکز در پاسخ به چگونگی اطمینان ترک موادمخدر پس از درمان، این است: اول باید خود شخص بخواهد که ترک کند. روش‌های ترک اعتیاد موادمخدر در این مراکز خصوصی بعضاً متفاوت است. اولین گام، سم‌زدایی است. نوع عادی بستری شامل تنها سه الی پنج روز است. بیمار بستری و عملیات درمانی سم‌زدایی روی وی انجام می‌شود. پس از این ایام، بیمار ترخیص می‌شود. اما پس از ترخیص چهار جلسه ویزیت رایگان، تا حدود 12- 10 روز گروه درمانی و یک سال هم مشاوره رایگان نزد مرکز مربوطه، امری لازم است و اجرا می‌شود. این کارها به لحاظ آنست که بیمار از نظر روحی تحت درمان باشد. ضمانت و یا گارانتی این شیوه ترک اعتیاد به گفته یکی از دست‌اندرکاران یک مرکز درمانی، تست مرفین و سم‌زدایی است. هزینه این روش درمانی حدود چهارصد هزار تومان است. ضمناً این ادعا هم مطرح است که ترک اعتیاد از هر نوع مواد صورت می‌گیرد، با اینهمه عده زیادی هستند که پس از اعتماد کردن به این آگهی‌ها، فقط پولشان را از دست داده‌اند!
یک ریال هم نباید خرج کرد
در گفت‌وگو با مسئول یک مرکز خصوصی دیگر، حرف اول او این است: «من با سم‌زدایی مخالف هستم چون خطر مرگ دارد. روش درمانی ما نه درد و بی‌خوابی و نه بیکاری دارد.» به اعتقاد وی این بهترین شیوه است و بیمار به مدت پانزده روز درمان می‌شود. از این مسئول درمانگر که می‌گوید مدت سی سال به این حرفه اشتغال دارد، می‌پرسم: ضمانت درمان چیست؟ با قاطعیت می‌گوید اگر خود معتاد (بیمار) نخواهد ترک کند، یک ریال برای درمانش نباید خرج کرد.
پیشگیری؛ مؤثرترین اقدام
براساس آنچه از تعریف مسئولیت و جایگاه اداره پیشگیری و درمان سو ءمصرف مواد وزارت بهداشت و نوع و گستره اهداف این اداره، استنباط می‌شود، بهبود وضعیت اعتیاد در کشور با عطف توجه به سالمسازی معتادان است.
در این راستا، امر پیشگیری به عنوان مؤثرترین ابزار است. «دکتر وزیریان» در این باب می‌گوید پیشگیری اولیه یکی از اقدامات مهم ماست تا نگذاریم افراد، خاصه جوانان به سمت مصرف مواد گرایش یابند.
به اعتقاد وی، بیشترین اثربخشی اقدامات، در امر پیشگیری از اعتیاد است. روش‌های پیشگیرانه، متعدد است: نخست مبتنی بر اعمال بهداشت روانی می‌باشد. حرکت اول، آموزش‌های مهارت و «نه» گفتن به مواد است.
به جوانان آموزش داده می‌شود که چگونه با مشکلات روبرو شوند تا بتوانند آنها را حل کنند، نه اینکه برای فرار از مشکلات خود به سمت مواد پناه ببرند. این گونه آموزش مهارت‌ها توسط معاونت‌های بهداشتی دانشگاه‌های علوم پزشکی به گروه‌های هدف مثل دانش‌آموزان، دانشجویان و نوجوانان در فضاهای خارج از محیط آموزشی مثلاً در فرهنگسراها صورت می‌گیرد. در اجرای ماهیت این برنامه‌ها، وزارتخانه‌های دیگر سهیم هستند، از جمله آموزش ‌و ‌پرورش و سازمان بهزیستی و .... موضوع حیاتی دیگر، مقوله درمان بیماران معتاد است. وزارت بهداشت، متولی امر درمان در کشور است. لذا نظارت بر امور تمام مؤسسات درمانی خصوصی و دولتی به عهده این وزارتخانه و دانشگاه‌های علوم پزشکی است.
«دکتر رفیعی» مدیرکل دفتر اعتیاد سازمان بهزیستی کشور، در جریان پاسخ کلی به چگونگی موقعیت کنونی اعتیاد، پیشگیری و درمان معتادان در کشور با اشاره به نحوه نگرش برخی متولیان به پروسه درمان و فرد معتاد تا حدود ده سال پیش و صحبت درباره شرایط موجود- که در شماره قبل و بعد این سری گزارش خواندیم و خواهیم خواند- ، درباره پیشگیری از اعتیاد چنین می‌گوید: بعد از یک دوره تجربه، «برنامه طرح جامع پیشگیری از اعتیاد» در سال‌های 76 تا پایان سال 80 اجرا شده است. با توجه به نتایج طرح مذکور، امروز در سازمان بهزیستی، «طرح پیشگیری اجتماع محور از اعتیاد» را داریم. در این طرح جامع، دستگاه‌های متولی پیشگیری از اعتیاد در استانها با برگزاری گردهمایی، برنامه واحدی را برای استان طراحی و اجرا می‌کردند. در برخی از استانها که آمادگی و اعتقاد به حل مشکل اعتیاد وجود نداشت، برنامه آگاه‌سازی داشتیم اما در پایان طرح جامع، همه دستگاه‌ها برنامه‌ای برای پیشگیری از اعتیاد داشتند به طوری که در سال 81 با توقف طرح جامع، استراتژی سازمان، جذب مشارکت مردم در اجرای برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد شد. این طرح همانگونه که در بالا اشاره شد «طرح پیشگیری اجتماع‌محور» نام دارد، به این صورت اجرا می‌شود که کارشناس آموزش سازمان بهزیستی به محله‌ها، مدارس و محیط‌های کار می‌رود. افراد انگیزه‌مند را پیدا می‌کند، با کمک آنها یک تیم پیشگیری از اعتیاد برای آن محل تشکیل می‌دهد. در همه مراحل ارزیابی، تدوین، اجرا و ارزشیابی برنامه در کنار تیم حضور دارد و دانش فنی خود را در اختیار مردمی که عضو این تیم‌ها هستند، قرار می‌دهد. همچنین در صورتی که سازمان امکاناتی برای این کار داشته باشد، در اختیارشان می‌گذارد. با کمک امکانات سازمان و سایر منابع موجود در محل اعم از دولتی و غیردولتی، آن برنامه پیشگیری از اعتیاد در آن محل اجرا می‌شود.»