مشکلی همیشگی به نام بنزین

عباس خسروانی
کشور ما ایران یکی از بزرگترین واردکنندگان بنزین به حساب می آید که بودجه های هنگفتی را برای آن صرف می کند. اگرچه ایران از جمله بزرگترین صادرکنندگان نفت در دنیا است اما تولید بنزین داخلی کفاف مصارف کشور را نمی دهد. هم اکنون میزان مصرف روزانه بنزین در ایران به حدود 70 میلیون لیتر رسیده است که حدود 40 میلیون آن تولید داخل است و مابقی آن وارد می شود، که هزینه های زیادی را بر اقتصاد ایران تحمیل می کند. چراکه این بنزین نه با قیمت تمام شده بلکه با سوبسیدی که از سوی دولت اعمال می شود در اختیار شهروندان قرار می گیرد به طوری که قیمت تمام شده بنزین با قیمت عرضه آن در کشور قابل مقایسه نیست. مصرف بنزین در کشور به طور سرسام آوری افزایش پیدا کرده و موضوع بنزین به یکی از مباحث مهم سیاسی و اقتصادی تبدیل شده است. به طوری که هر نوع تغییر در قیمت بنزین منجر به تغییرات وسیع در سایر کالاها و خدمات می شود. مصرف بی رویه بنزین، کشور را با مشکلات عدیده ای روبه رو ساخته و با توجه به اهمیتی که این موضوع دارد، هنوز فرهنگ صحیح مصرف بنزین در جامعه نهادینه نشده است، لذا این مشکلات، دولت و مجلس را بر آن داشت تا برای حل مسئله بنزین در کشور چاره جویی کرده و به مباحث حاشیه ای و پیرامونی آن پایان دهند. به همین منظور طرح های مختلفی برای حل آن مطرح شد که مهمترین آنها دو نرخی کردن و سهمیه بندی بنزین بود که به دنبال آن موافقان و مخالفان بسیاری درمقابل هم به رویارویی پرداختند و هر یک به نقاط ضعف و قوت آن پرداختند. گاهی در خبرها اعلام می شد سهمیه بندی بنزین به زودی اجرا می شود و گاهی گفته می شد این طرح فعلا منتفی است.
کمال دانشیار رئیس کمیسیون انرژی مجلس در این باره معتقد است: “اجرای طرح سهمیه بندی و یا دو نرخی کردن بنزین مستلزم تحقق شروط 25 گانه است و تا زمانی که این شروط محقق نشود هیچ گونه تغییری در مورد نحوه توزیع بنزین صورت نخواهد گرفت. به نظر دانشیار بر اساس برنامه چهارم، یک سلسله اقدامات اساسی باید برای کنترل مصرف بنزین، افزایش تولید و گسترش حمل و نقل در کشور انجام شود و لذا بدین منظور دولت باید پنج میلیارد دلار به گسترش ناوگان حمل و نقل اختصاص دهد ومبلغ 700 هزار تومان به هر یک از خودروها برای دوگانه سوزشدن یارانه پرداخت کند.” به نظر می رسد کاهش مصرف بنزین و کنترل مصرف آن در کشور، تا حدی می تواند یک کار فرهنگی هم به حساب بیاید. از جمله کارهای فرهنگی که در این زمینه می توان انجام داد ترویج فرهنگ استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی است. اگر برای چند لحظه در سر یکی از چهار راههای شهر تهران باشید و به مشاهده خودروها بپردازید، خود را مواجه با انبوهی از اتومبیل های تک سرنشین می بینید که این موضوع یکی از عوامل افزایش مصرف بنزین در کشور است و از سوی دیگر ورود سالانه حدود یک میلیون خودرو به ناوگان حمل و نقل کشور به این مسئله دامن زده است. اما گسترش فرهنگ استفاده از وسایل نقلیه عمومی مستلزم همت دولت و مسئولین مربوطه برای فراهم کردن امکانات و شرایط تحقق این هدف است.
کمال دانشیار در این رابطه می گوید: “از جمله اقداماتی که برای گسترش ناوگان حمل و نقل کشور باید انجام شود افزایش شش هزار و 500 دستگاه اتوبوس، 20 هزار دستگاه مینی بوس و 50 هزار دستگاه تاکسی و تقویت خطوط مترو در سال آینده است.” به هر حال یکی از شرایطی که اجرای سهمیه بندی بنزین وابسته به تحقق آن است، گسترش ناوگان حمل و نقل کشور است. به طوری که دولت بر اساس بند دوم تبصره 13 قانون بودجه سال 85 کل کشور مجاز است پس از گسترش ناوگان حمل و نقل و گاز سوز کردن خودروها و با تصویب شورای اقتصاد، اقدام به سهمیه بندی بنزین کند. الهام سخنگوی دولت نیز از مصرف نامعقول گله مندی کرده و گفته است مصرف بنزین را باید کنترل کنیم، زیرا مصرف فعلی معقول نیست و حجم واردات و مصرف کنونی سوخت پدیده نامطلوبی در کشور است. الهام در رابطه با تبصره 13 قانون بودجه سال 85 مبنی بر توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی در اظهارات خود عنوان کرده که رئیس جمهور برای اجرایی کردن این تبصره اهمیت بسیاری قائل است وخود، شخصا ریاست کمیته ای که برای اجرای این تبصره ایجاد شده را بر عهده دارد. الهام همچنین گفته است که توسعه حمل و نقل عمومی و گازسوز کردن وسائط نقلیه تا سال آینده باید محقق شود و تلاش دولت این است که با اجرایی کردن تبصره 13، مسئله بنزین به گونه ای حل شود که تغییر قیمت بنزین در سالهای آینده فشاری بر مردم وارد نکند و با توجه به گفته های الهام هم به این نتیجه می رسیم که تا تبصره13 قانون بودجه اجرایی نشود خبری از سهمیه بندی و دو نرخی شدن نیست و قیمت بنزین ثابت می ماند. اما در خبرها آمده بود طبق توافقی که بین مجلسیان و تیم اقتصادی دولت صورت گرفته تکلیف بنزین را مشخص کرده اند و در این توافق احتمالی، سهیمه بندی بنزین مطرح است و دو نرخی شدن بنزین کاملا منتقی است.
وزیر نفت در این باره گفته بی شک بنزین، دو نرخی نخواهد شد و رهبر، رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی هم گفته دولت تاکنون به این نتیجه نرسیده است که لایحه ای برای کمبود اعتبارات واردات بنزین به مجلس ارسال کند. به هر حال با تصویب نهایی هیئت دولت بر اساس این طرح احتمال می رود سهمیه بندی بنزین به صورتی خواهد بود که طی آن خودروهای شخصی روزانه 5/2 لیتر سهمیه بنزین دریافت خواهند کرد و تاکسی ها 30 لیتر، 15 لیتر برای آژانس ها و یک لیتر برای موتورسیکلت ها. اما گزارش ها و خبرها حاکی از آن است که هنوز این پیشنهاد به تصویب نرسیده است. اما از سخنان دولت مردان مشخص است که سهمیه بندی بنزین دیر یا زود اجرایی خواهد شد.
کمال دانشیار در رابطه با زمان اجرای این برنامه گفته است تحقق 25 شرط مطرح شده در یک سال امکان پذیر نیست و حداقل دو سال زمان می برد و اطمینان داده تا زمانی که موارد تعیین شده تحقق نپذیرد، نمایندگان مجلس وکمیسیون انرژی هم موافق با سهمیه بندی یا دو نرخی کردن بنزین نیستند. اما رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس هم در این باره گفته هیچ یک از راه حل های سهمیه بندی یا دونرخی کردن به دلیل مشکلاتی که به دنبال خواهد داشت مناسب نیستند و لذا تصمیم ما بر این است تا بر کاهش تدریجی مصرف بنزین و بالا بودن تولید داخل تاکید کنیم که این تصمیم به دولت هم ابلاغ شده است. او کاهش بودجه وارداتی بنزین برای سال 85 را که یک میلیارد و 500 میلیون دلار بوده، در راستای همین هدف دانست. به نظر شاهی عربلو دولت باید مسئله بنزین را با 2 میلیارد و 500 میلیون تومانی که مجلس به تصویب رسانده حل کند و به این منظور دولت باید بتواند با راهکارهایی چون تردد خودروها بر اساس روزهای زوج و فرد و یا دوگانه سوز کردن آنها، مشکل را حل کند. اما سئوالی که در اینجا مطرح است اینکه ، ممکن است این کاهش مصرف بنزین در کشور ما، محقق نشود، در این صورت مطالبات مردمی را چگونه می توان با تولید داخلی پاسخ داد؟ به هر حال موافقان سهیمه بندی بنزین تولید داخل معتقدند این روش باعث کاهش مصرف انرژی، کاهش ترافیک، کاهش آلودگی هوا و ایجاد فشار بر دولت به منظور افزایش تولید بنزین داخلی و سامان دهی حمل و نقل عمومی می شود. دولت باید برای افزایش تولید پالایشگاه های موجود و ساخت پالایشگاه های جدید جهت افزایش تولید بنزین را جزو اقدامات اساسی و لازم خود قرار دهد.
دانش جعفری هم در این باره گفته است: روزانه مصرفی کشور در سال گذشته بیش از 70 میلیون لیتر بوده که حدود 40 میلیون لیتر آن تولید داخل بود و بقیه نیاز از طریق واردات تامین می شد لذا یکی از گزینه های دولت این بود که با صرفه جویی و سهمیه بندی، نیاز داخلی را در حد 40 میلیون لیتر در روز برسانیم و بتوانیم اقتصاد کشور را به این ترتیب اداره کنیم. دانش جعفری معتقد است که اگر ما گزینه مربوط به کاهش مصرف را دنبال کنیم از جهات مختلف به نفع کشوراست در حال حاضر دولت و مجلس در این باره در حال رایزنی هستند تا تصمیم نهایی شود. او نیز از جمله مخالفان دو نرخی شدن بنزین است و معتقد است از آنجایی که قیمت تمام شده بنزین در دنیا حدود 500 تومان است بر اساس دو نرخی شدن ما باید مقدار بنزینی را که وارد کشور می کنیم به همین قیمت به مردم عرضه کنیم که این گزینه خود مشکلات دیگری را به همراه دارد که از جمله آنها فسادهایی است که ممکن است در این زمینه به وجود بیاید. اما امیر خادم با اشاره به تبصره 13 قانون بودجه گفته با دو نرخی کردن بهای بنزین، بستر مناسب برای حذف یارانه های این فرآورده فراهم می گردد. خادم هم به دو گزینه مطرح شده درباره حل مسئله بنزین که همان سهمیه بندی بنزین تولید داخل و منع اجازه واردات بنزین و دیگری سهمیه بندی بنزین تولید داخل و فروش مازاد مورد نیاز آن از طریق واردات و با بهای منطقی و در واقع دو نرخی شدن آن اشاره کرده و گفته هر دو راه حل موافقان و مخالفانی داشته. خادم معتقد است مخالفان دو نرخی کردن بنزین می گویند کاهش نیافتن مصرف سوخت و بروز تورم بر حسب آن، مهمترین انتظار تورمی دولت به بخش گران تر بنزین و ایجاد فساد اقتصادی است و چون دولت مصرف کننده اصلی بنزین است، موجب افزایش هزینه های دولت می شود.
وی درباره نظر موافقان دو نرخی شدن هم می گوید: موافقان اعتقاد دارند که تورم ناشی از دو نرخی کردن بنزین بر اساس نظریه بانک مرکزی حداکثر دو درصد است و به فرض قبول انتظار تورمی آن، قطعا بیش از دو درصد مورد انتظار نخواهد بود و با توجه به اینکه این اتفاق هم فقط یکبار خواهد افتاد و در سال اول ما شاهد آن هستیم، پذیرش آن منطقی به نظر می رسد. به هر حال مسئله بنزین به یک مسئله پیچیده و چالش برانگیز تبدیل شده است و شاید به همین دلیل است که کمال دانشیار رئیس کمیسیون انرژی از کلیه دانشمندان و اقتصاددانان دعوت کرده تا برای حل معضل بنزین در کمیسیون انرژی مجلس حضور پیدا کنند و نقطه نظرات و راهکارهای خود را برای حل معضل بنزین ارائه کنند.