شیعه چرا و چگونه شکل گرفت؟

حجت حشمتی‌نژاد
علمای لغت برای واژه شیعه معانی متعددی نظیر فرقه، حزب، گروه، امت، پیروان، یاران، هواداران، همراهان، همکاران، دوستان، اشاعه‌دهندگان، تقویت‌کنندگان نام برده‌اند.
واژه تشیع نیز از این ریشه و مصدر باب تفعل و از نظر لغوی به معنای یاری کردن و پیروی نمودن جماعتی از یک شخص خاص است. شیخ مفید رحمه‌الله، قید خالصانه را به پیروی اضافه کرده و شیعه را به معنای پیروی خالصانه گرفته است و مستندش آیه 15 سوره قصص است که می‌فرماید: «فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی‌الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ»؛ و استدلالش این است که واژه «شیعه» را در مقابل «عدو» آورده است.
برخی بر این باورند که لفظ شیعه در روزگار پیامبر(ص) نیز متداول بوده و حتی برای اولین بار توسط آن حضرت مورد استفاده واقع شده و براساس روایات سنی و شیعه پیامبر‌ اکرم(ص) از پیروان علی(ع) با عنوان شیعه نام برده است. ام‌سلمه می‌گوید از رسول خدا(ص) شنیدم که می‌فرماید: «ان علیاً و شیعته هم‌الفائزون» یعنی علی و شیعیان و پیروان او همانا رستگارانند.
و نخستین نامی که در اسلام به روزگار رسول خدا(ص) آشکار گردید شیعه بود و آن لقب چهار تن از صحابه بود: ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقدادبن اسود‌کندی و عماربن یاسر تا اینکه در جریان جنگ صفین این اصطلاح در میان هواخواهان علی(ع) رایج گردید.
اگرچه این واژه در احادیث و محاورات صدر به معنای مطلق طرفداران و پیروان شخص خاص به کار می‌رفت ولی در پی کثرت و غلبه استعمال این واژه در گذر زمان، بر این دسته از مسلمانان موجب شد که کاربرد آن بدون قرینه خاص، اختصاص به پیروان امیرالمؤمنین علی(ع) و معتقدان به مکتب اهل‌بیت(ع) و در مقابل اهل سنت اصطلاحی قرار گیرد. این حقیقتی است که پژوهشگران در آن اختلاف چندانی ندارند. برخی با صرف‌نظر از کاربرد این واژه در سخنان پیامبر(ص) برای پیروان حضرت علی(ع) گزارش منسوب به ابی‌مخنف را که امام حسن‌بن علی(ع) به اهالی کوفه نوشته و آنان را شیعیان خطاب کرده قدیمی‌ترین روایتی دانسته‌اند که در آن واژه شیعه، به معنای پیروان و یاران علی(ع) و اهل‌بیتش آمده است.
نویسنده کتاب تاریخ تشیع در ایران، نامه شیعیان کوفه در تسلیت شهادت امام‌حسن(ع) به برادرش امام‌حسین(ع) را به عنوان قدیمی‌ترین سند در این‌باره نام برده است.
البته وجود روایات متعددی از پیامبراکرم(ص) درباره شیعه و پیروان امام‌علی(ع) را نمی‌توان نادیده گرفت؛ ولی سخن در کاربرد تاریخی واژه شیعه و تشیع است.
تعاریف متعددی درباره شیعه از جانب فرقه‌نگاران و علمای ملل و نحل ارائه گردیده است که در اینجا به چند نمونه اشاره می‌گردد:
- ابوحاتم رازی که از قدیمی‌ترین نویسندگان فرقه‌شناسی است، شیعه را کسانی می‌داند که در زمان رسول‌خدا(ص) با حضرت علی(ع) انس و الفتی داشتند ولی بعدها ویژه کسانی شد که به برتری حضرت علی(ع) قایل شدند.
- نوبختی، شیعه را عنوان دسته‌ای می‌داند که در زمان پیامبراکرم(ص) همراه و معتقد به امامت و جانشینی حضرت علی(ع) بعد از پیامبر(ص) بودند.
- احمد امین‌مصری، تشیع را در معنای اولیه و ساده‌اش، قول به اولویت حضرت علی(ع)، نسبت به سایر اصحاب می‌داند.
- شیخ‌طوسی، شیعه را اعتقاد به امامت حضرت علی(ع) براساس اراده الهی و وصیت پیامبر اکرم(ص) می‌داند. بر این اساس است که ایشان «سلیمانیه» از فرقه «زیدیه» را که با وجود پذیرش برتری امام علی(ع) بر دیگر اصحاب، اعتقادی به منصوص بودن امامت آن حضرت نداشتند، خارج از تشیع دانسته و آنان را غیرشیعی قلمداد می‌کند.
- شهرستانی، شیعه را چنین تعریف می‌کند: شیعه کسانی هستند که به گونه‌ای خاص پیرو علی(ع) بوده و به امامت و خلافت او براساس نص و وصیت روشن و یا غیرصریح معتقدند و بر این باورند که امامت از فرزندان او خارج نمی‌شود و اگر خارج شده، یا به واسطه ظلم دیگران و یا امتناع خود آنان به جهت تقیّه بوده است.
- علامه طباطبایی نیز بر این باور است که: شیعه به کسانی گفته می‌شود که جانشینی پیامبر اکرم(ص) را حق اختصاصی خاندان رسالت دانسته و در اخذ معارف اسلام پیرو مکتب اهل‌بیت(ع) می‌باشند.
- آیت‌الله سبحانی نیز معتقد است که شیعه علاوه بر تنصیص پیامبر(ص) بر امامت حضرت علی(ع) باور به منصوب بودن امامت فرزندان خاص و با نام و نشان آن حضرت دارند.
پس از رحلت پیامبراکرم(ص)، بر سر جانشینی آن حضرت در میان مسلمانان اختلاف افتاد و نقطه جدایی، از سقیفه بنی‌ ساعده آغاز شد. در آن هنگام که اهل‌بیت پیامبر(ص) مشغول غسل و کفن آن حضرت بودند، عده‌ای در سقیفه بر سر جانشینی ایشان به بحث و مجادله پرداختند. انصار که بانیان اصلی این جلسه بودند، از رهبری سعدبن عباده‌ خزرجی حمایت می‌کردند. این گروه در صدد بودند فردی را از میان خویش به جانشینی برگزینند، ولی در نهایت، این عمر بود که ابتکار عمل را در دست گرفت و با ابوبکر به عنوان جانشین پیامبر بیعت نمود و بدین‌ترتیب، جلسه با پیروزی مهاجرین به پایان رسید.
اما گروهی از بزرگان که در سقیفه حضور نداشتند، با اصل سقیفه به مخالفت پرداختند. آنان، علی(ع) را تنها فرد شایسته برای جانشینی پیامبر می‌دانستند و معتقد بودند پیامبر اکرم(ص) در مناسبت‌های مختلف، با نص صریح ایشان را به عنوان جانشین خویش معرفی کرده است. البته آنها دلایل متعددی برای ادعای خویش ارائه می‌دادند. برای مثال، حدیث غدیرخم در سفر حجه‌الوداع پیامبر، یکی از سندهای استدلال ایشان بود و بر این اساس، حکومت خلفا را فاقد مشروعیت دینی دانسته،‌آن را از بنیاد باطل می‌دانستند.
در یک تعریف کلی می‌توان گفت:
شیعه، نام عمومی تمام فرقه‌هایی است که قائل به امامت و خلافت بلافصل حضرت علی(ع) پس از پیامبر(ص) بوده و اعتقاد دارند که امامت، از اولاد وی خارج نمی‌شود. تمام فرقه‌های شیعی معتقد به وجوب تعیین و تخصیص امام از جانب خدا و پیامبر(ص) بوده و انبیاء و امامان را از گناهان مبرّی و معصوم می‌دانند و به تولّی و تبرّی اعتقاد دارند.          ادامه دارد...