پاپ‌های محافظه‌کار و مذهب مدنی

دکتر حسین دهشیار
انتخاب جوزف راتزینگر کاردینال آلمانی به عنوان پاپ بندیکت شانزدهم هر چند انتخابی موقت است اما همچنان بیانگر تلاشی است که در اروپا (به ویژه اروپای غربی) برای ایفای نقش مذهب در زندگی و سیاست‌های اجتماعی صورت می‌گیرد. یکصد و پانزده کاردینالی که به انتخاب پاپ همت گماشتند همگی به استثنای یک نفر ـ کاردینال راتزینگر ـ به وسیله پاپ ژان پل دوم انتخاب شده بودند. ویژگی متمایز اکثر آنها نگاه محافظه‌کارانه به مباحث و موضوعات اجتماعی است. پس پر واضح بود که پاپ محافظه‌کاری را در راستای مبارزه با مذهب‌گریزی در اروپا برگزیند.
هر چند که پر واضح است با توجه به دگرگونی ترکیب جمعیتی و جغرافیایی مسیحیان در آینده بسیار نزدیک با نظر اینکه پاپ جدید 78 سال است شاهد گزینش رهبر کاتولیک‌های جهان از آمریکای جنوبی و یا آفریقا خواهیم بود. «مذاهب مدنی» که برخاسته از دو مولفه «اصول لیبرالیسم» و «ایمان متکی بر قانون اساسی» است از حاکمیت بلامنازع در حیات دادن به زندگی اجتماعی و سیاسی در اروپا برخوردار است. این به معنای نقش غیر ملموس و ناچیز مکتب مسیحی در تعاملات در سطح جامعه است. کلیسا به همین روی درصدد است که قرائت سنتی از مذهب را با تکیه بر اعتبار آن در شکل دادن به انتخاب‌های اجتماعی در اروپا رواج دهد.
کلیسا به شدت مخالف سقط جنین، طلاق و تعریف مدرن از خانواده است. پاپ جدید هم کاملاً در این قلمرو حرکت می‌کند. در کنار محافظه‌کاری اجتماعی، باید متوجه بود که کلیسا امروزه به شدت تاکید بر نیاز به صلح و مبارزه با توزیع غیر انسانی منابع با استناد به تعالیم مذهبی دارد. از این روی پاپ بندیکت شانزدهم به مانند پاپ سابق محققاً با حدوث جنگ به هر دلیلی و در هر نقطه‌ای از جهان مخالفت خواهد کرد. ضرورت‌های مذهبی و انسانی این حکم را می‌کنند. به همین روی هم بود که آمریکا مخالفت پاپ ژان پل دوم را در خصوص حمله آمریکا به عراق، فی‌نفسه مخالفت با آمریکا تلقی نکرد.
آمریکا که رهبری غرب را بر عهده دارد در بسیاری از موارد با قرائت سنتی از مسیحیت به عنوان مذهب همه‌گیر در اروپا منازعه‌ای ندارد و به همین جهت حمایت همه جانبه را نصیب رهبر قبلی ساخت. همان‌طور که این حمایت را به دویست و پنجاه و ششمین جانشین سنت پیتر نیز اعطا خواهد کرد. هر چند که پاپ جدید از این روی عنوان بندیکت شانزدهم را انتخاب کرده است که بندیکت پانزدهم که در 1914 انتخاب شد به شدت صلح‌طلب و با جنگ مخالف بود. آمریکا در حالی که از رهبران مذهبی اروپا خواهان تکیه بر نگرش‌های غیر متداول در تفسیر و مفاهیم و گزاره‌های مسیحیت است در خاورمیانه سیاستی کاملاً متفاوت را پی گرفته است.
در خاورمیانه سیاست آمریکا دگرگونی ذهنیت‌های مذهبی، ارزش‌های حاکم اخلاقی، و در شکل کلی آن تغییر زیر بنای حیات‌دهنده چشم‌اندازهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. این زیر بنا در خاورمیانه مذهب است. تفسیر جهان، تعریف پدیده‌ها و جهت دادن به قضاوت‌ها در این حوزه جغرافیایی به شکل بسیار وسیع در تحلیل نهایی متاثر از کلیت حاکم مذهبی است. با توجه به این واقعیت است که آمریکا در بسیاری از کشورها سعی خود را در این امر قرار داده است که شرایطی را حمایت کند که تسهیل‌کننده قرائت مدرن از مذهب باشد.
این قرائت، ضرورتاً در در صورت اشاعه منجر به این خواهد شد که قالب‌های مذهبی که در چارچوب آن عملکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شکل می‌گیرند به دگرگونی بنیادی دچار شوند. قرائت مدرن از مذهب، هستی‌بخش مذهب مدنی خواهد شد. از مولفه‌های شکل‌دهنده مذهب مدنی، ویژگی‌های دوران روشنگری هستند که در غرب در سده 1800 رونق گرفتند. در حالی که آمریکا در اروپا از جریان‌هایی حمایت می‌کند که درصدد کاهش اعتبار و مشرعیت مذهب مدنی هستند در خاورمیانه سیاستی کاملاً متفاوت را پی گرفته است. در اروپا مذهب مدنی از نظر کیفی و کمی با ارزش‌های حاکم بر جامعه آمریکا در تعارض نیست.
به همین رو در تامین منافع آمریکا خللی وارد نمی‌کند. اما آنچه در خاورمیانه بارز است این نکته است که قرائت غیر مدرن از مذهب در تامین منافع آمریکا مانع به وجود می‌آورد و هزینه‌های تحقق آن را افزایش می‌دهد. بنابراین قرائت مدرن از مذهب در خاورمیانه منجر به گسترش لیبرالیسم در شکل غربی آن و ارتقای قانون اساسی به عنوان یک امر خلل‌ناپذیر می‌شود. در چنین فضایی است که آمریکا با هزینه کمتر و با آشنایی وسیع‌تری با محیط به تامین منافع جهانی خود خواهد پرداخت.
غرب به رهبری آمریکا سیاست تشویق و تسهیل حیات یافتن مذهب مدنی را در خاورمیانه در پیش گرفته است و به همین جهت وضوح فراوان دارد که چرا مدرنیته به عنوان مسیری گریزناپذیر مطرح گردیده است. انتخاب راتزینگر به مقام ارشد کلیسا نمایانگر نگاه به جهان قدیم بود که البته این برای آمریکا در اروپا معضل‌ساز نیست. اما آمریکا خواهان نگاه به جهان جدید در دنیای قدیم است و به همین سبب است که با تمام قوا حمایت از حیات یافتن قرائت مدرن از مذهب در خاورمیانه می‌کند.