تحکیم وحدت در دوره سوم

مهدی مکارمی
دور جدید نشست‌های دفتر تحکیم وحدت و فراکسیون‌های آن و انتخابات دوره جدید شورای مرکزی این اتحادیه می‌تواند نشانگر آغاز دوره جدید فعالیت آن نیز باشد.
انجمن‌های اسلامی دانشجویان که تنها تشکل‌های دانشجویی سیاسی فعال در دانشگاه‌ها هستند در طول دوره‌های مختلف، فراز و نشیب‌های مختلفی را پشت سر گذاشته‌اند. در طول هشت سال گذشته نیز این انجمن‌ها تحولات مختلفی را سپری کردند که به طور کلی می‌توان فعالیت آنهارا در سه دوره خلاصه کرد:
1- تشکیل دولت اصلاح‌طلب: از سال 76 که دفتر تحکیم وحدت به همراه سایر جریانات چپ اسلامی همچون مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب و انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها در قالب گروه‌های خط امام حول سیدمحمد خاتمی گرد آمدند و موفق شند او را بر کرسی ریاست جمهوری بنشانند تا پایان دولت اول خاتمی (سال 80) را می‌توان دوره نخست انجمن‌های اسلامی دانشجویان در یک دهه گذشته عنوان کرد. در این دوره دانشجویان خط امامی برای ایجاد فضای باز سیاسی و اصلاحات در درون حاکمیت و در چارچوب قانون اساسی تلاش کردند. حضور موثر و تعیین کنند آنها در انتخابات دوم خرداد 76 انکارناپذیر است. پس از آن نیز دفتر تحکیم وحدت و دانشجویان سیاسی عضو همه تلاش خود را برای حمایت از دولت خاتمی به کار گرفتند. از همین رو بود که آنها در حادثه کوی دانشگاه تاوان حمایت‌های خود از دولت را پرداختند و پس از آن برخوردهای بیرونی و مشکلات درونی را متحمل شدند. در دوره نخست آنان همواره در نقش حامی دولت ظاهر شدند. دوره نخست فعالیت تحکیم وحدت دوره نشاط سیاسی در کشور هم بود. مطبوعات فعال و مستقل به راه افتادند. شوراها تشکیل شده بود و دانشگاه عرصه حضور فعال دانشجویان سیاسی بود. اما هرچه دوره اول دولت خاتمی روبه پایان می‌رفت دلسردی دانشجویان سیاسی از دولت خاتمی بیشتر می‌شد. گو آنکه دولت خاتمی و مجلس ششم نمی‌توانند مطالبات سیاسی آنها را برآورده کند. عبور از خاتمی مطرح شد و حالا دیگر این تنها مقاومت مخالفان نبود که دانشجویان انجمن‌ها را دلسرد می‌کرد. بلکه عملکرد اصلاح‌طلبان هم به گونه‌ای شد که دانشجویان ناچار از مرزبندی مشخص با آنها شدند، اصلاح‌طلبان حکومتی و غیر حکومتی.
2- دوری از قدرت: در همین دوره بود که حالا دیگر انجمن‌ها از اصلاح‌طلبان حکومتی برای حضور در جمع خود دعوت نمی‌کردند. استراتژی دوری از قدرت برپایه نقد قدرت و رابطه پارادوکسیکال آن با حضور در قدرت مطرح شد. دانشجویان در انتخابات شوراهای دوم شرکت نکردند. راه‌اندازی تشکل‌های موازی و انشعاب و استفاده از نام و عنوان تحکیم در همین دوره اتفاق افتاد.
انتقادات تحکیمی‌ها از اصلاح‌طلبان جدی‌تر شد و حالا دیگر حضور اصلاح‌طلبان در دانشگاه‌ها با نقد پی برده دانشجویان انجمن‌ها مواجه می‌شد.
تا مقطع انتخابات مجلس هنوز اصلاح‌طلبان تصور می‌کردند با تب‌دار شدن فضای جامعه می‌توانند دانشجویان را با خود همراه کنند. اما اندکی قبل از تعیین صلاحیت کاندیداها، انجمن‌ها موضعی جز آنچه اصلاح‌طلبان می‌خواستند اتخاذ کردند و اندکی بعد زمانی که نمایندگان رد صلاحیت شده مجلس ششم تحصن کردند خبری از حمایت فعال جنبش دانشجویی نشد. اگر چه استراتژی این دوره تحکیم وحدت در دوری از قدرت درست به نظر می‌رسد اما باید پذیرفت که به دلیل ضعف تشکیلاتی و بدنه این استراتژی به صورت فعال در عرصه عمل ظاهر نشد و شاید بتوان گفت به نوعی انفعال ناشی از ضعف بدنه (و نه تعیین استراتژی اخیر) دچار شد. در این دوره همچنان دفتر تحکیم تلاش می‌کرد خواسته‌های خود را با ابراز سنتی به پیش ببرد و تحول خاصی در درون تشکیلات برای تقویت بدنه آن صورت نگرفت. در واقع می‌توان دوره دوم را آغاز پوست‌اندازی تحکیم وحدت نام نهاد. آغاز این پوست‌اندازی با کاهش تأثیرگذاری انجمن‌ها بر عرصه عمومی همزمان شد.
3- نقد قدرت، تقویت بدنه: به نظر می‌رسد در دوره جدید فعالیت انجمن‌های اسلامی دانشجویان کشور معطوف به نقد فعال قدرت از یکسو و تقویت بدنه از سوی دیگر باشد. تقویت بدنه تحکیم وحدت برای تأثیرگذاری بیشتر بر تحولات سیاسی اجتماعی به ویژه در دوره جدید پروسه اصلاحات حائز اهمیت است. واقعیتی که وجود دارد این است که قرار گرفتن در موقعیت پوزیسیون قدرت و حمایت از دولت خاتمی و تحمل هزینه‌های فراوان در تضعیف بدنه و گرایش دانشجویان به این مجموعه بسیار موثر بوده و پس از آن هم می‌توان گفت قرار گرفتن در موقعیت اپوزیسیون چنین پیامدی داشته است. به نظر می‌رسد انجمن‌های اسلامی در دوره جدید فعالیت خود می‌بابیست تقویت بدنه و مقوله آموزش را جدی بگیرند. تقویت بدنه و مقوله آموزش نیز می‌تواند ارتباط تنگاتنگی با شکافتن حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و اندیشه داشته باشد.
در واقع در دوره جدید می‌توان ارتباط انجمن‌های اسلامی و تحکیم وحدت را با دانشجویان از کانال حوزه‌ها محقق کرد. دموکراسی را می‌بایست با فرهنگ، هنر، جامعه و اندیشه ترجمه کرد و در این صورت به نظر می‌رسد تمایل دانشجویان به حضور در مجموعه افزایش یابد. تشکیل خانه‌های فرهنگ و هنر برای شکافتن حوزه های اجتماعی، فرهنگی و اندیشه (و به طور خلاصه مقوله آموزش دموکراسی) می تواند به تقویت بدنه جنبش دانشجویی منجر شود. با تقویت بدنه جنبش دانشجویی این جنبش می‌تواند به صورت فعال‌تری نقد قدرت را در پیش بگیرد. توجه به مقوله آموزش و حوزه‌های غیر سیاسی آغاز دوره اصلاح از پایین به صورت فعال خواهد بود و تقویت بدنه هم بالا بردن اقدامات غیر دموکراتیک را به دنبال خواهد داشت البته باید توجه داشت که تحکیم وحدت برای تقویت بدنه به برنامه و طرح نیاز دارد و برای تهیه یک طرح جامع باید وقت بگذارد.
فعال کردن نشریات دانشجویی، کارگاه آموزشی، اردوهای تئوریک، نشست‌های منطقه‌ای انجمن‌های اسلامی می‌تواند در ارائه تحلیل و طرح برای خروج از رکود موجود در جنبش دانشجویی موثر باشد. واقعیتی که هم اکنون وجود دارد این است که عمده فعالیت انجمن ها به اعلام موضوع در قالب صدور بیانیه و... خلاصه و محدود شده است و انجمن‌ها به صورت شایسته از حداقل امکانات و ابزارهای موجود در دانشگاه‌ها هم بهره نمی‌برد.
نشست‌های هم‌اندیشی انجمن‌های اسلامی یک شهر، استان و یا منطقه، فعال کردن شوراهای عمومی انجمن‌ها و برگزاری نشست‌های بحث و گفت‌وگوی نظر حتی با حضور تعداد معدودی از دانشجویان از جمله ابتدایی‌ترین اقداماتی است که با حداقل امکانات می‌تواند صورت بگیرد. در حال حاضر اکثریت جمعیت دانشجویان کشور را دختران تشکیل می‌دهند و انجمن‌های اسلامی نیز می‌بایست این موضوع را جدی بگیرند. دفاع از حقوق زنان به عنوان بخش عظیمی از جمعیت کشور که از بسیاری حقوق خود محروم هستند و پیگیری خواسته‌ها و مطالبات آنها می‌تواند در لیست برنامه‌های اصلی دفتر تحکیم قرار بگیرد. دموکراسی می‌بایست به عنوان نان شب بخش‌های محذوف جامعه همانند زنان ترجمه شود. به هر حال آنچه مهم است درک این نکته است که انجمن‌های اسلامی دانشجویان در حال حاضر در درون دانشگاه‌ها و در بین دانشجویان فعال نیستند.
در ابتدا باید به این سمت رفت که هر انجمن عضو تحکیم وحدت در درون دانشگاه خود برنامه‌های کوتاه مدت و بلند مدتی را داشته باشد و با فعال کردن انجمن در بخش‌های مختلف و استفاده از ابزار و امکانات موجود و برنامه ریزی برای جلب مشارکت دانشجویان در این فعالیت‌ها آمادگی تأثیرگذاری بر عرصه عمومی را پیدا کند. این فعالیت‌ها هیچ الزامی به هزینه‌زا بودن ندارند و چه بسا در دوره جدید عمده فعالیت‌ها با کمترین هزینه‌ها و در آرامش به پیش برود. این موضوع در تقویت بدنه بسیار موثر است. در سطح کلان مجموعه نیز دفتر تحکیم وحدت می‌تواند در راه تشکیل جبهه دموکراسی و حقوق بشر با مکانیسمی که در برگیرنده همه طیف های سیاسی اجتماعی منتقد قدرت باشد گام‌های جدی بردارد و با فعال کردن چنین جبهه‌های و سوق دادن آن به سمت نقد فعال قدرت، هزینه‌های نقد اقدامات غیر دموکراتیک را حقیقتاً بر شانه‌های جنبش دانشجویی سنگینی می‌کند بر دوش همه نیروها و جریانات منتقدی که امروز بیرون از قدرت هستند بگذارد.