پوپولیسم نارنجی

توماس گوچکر
مترجم: محمدعلی فیروزآبادی
پس از امضای پیمان ائتلاف نارنجی که تدوین آن ۱۳هفته به طول انجامید، بالاخره این زن سیاستمدار و طراح یعنی «یولیا تیموشنکو» باردیگر به سمت نخست وزیری اوکراین منصوب شد. او در مقابل نمایندگان پارلمان از نبرد ملت اوکراین در ۶۵ سال پیش با اشغالگران آلمانی یاد کرد و گفت: «و امروز مبارزه دیگری را آغاز می کنیم تا از اوکراین، کشوری دموکراتیک بسازیم. آن نبرد پس از پنج سال به پیروزی ختم شد و این مبارزه نیز سرانجامی اینچنین خواهد یافت.»
کسی که تا این اندازه در تاریخ فرو می رود، مسلماً چندان برداشت درست و دقیقی از واقعیت های زمان حال نمی تواند داشته باشد. اولاً در ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۱ این عملیات « بارباروسا» بود که شروع شد و نه مقاومت مردم اوکراین. ثانیاً اشغالگران آلمانی در بهار سال ۱۹۴۴ ناچار به فرار از اوکراین شدند. اما این زن زیرک با دست بردن در تاریخ، به مدت زمان پنج ساله ای اشاره می کند که در واقع طول یک دوره پارلمان در اوکراین است.
ورود یولیا تیموشنکو به پارلمان برای رأی اعتماد، درست براساس سلیقه های خود وی طرح ریزی شده بود. در حالی که سراپا سفیدپوش بود در مقابل نمایندگان پارلمان ظاهر شد و به فساد و رشوه خواری اعلان جنگ داد و از فرشته زیبایی گفت که این کشور را از شر پلیدی رهایی خواهد بخشید. او حتی در مبارزات انتخاباتی نیز با تکیه بر افسانه ها حضور می یافت و خود را نشان می داد. پلاکاردهای انتخاباتی او هم مزین به تصویری از وی بودند که ظاهراً خیلی به مذاق اوکراینی ها شیرین می آید: زنی با چهره ای بی عیب و نقص و گونه هایی به رنگ سرخ کم رنگ و گیسوانی بافته شده که به دقت به بالای سر برده شده اند و قلبی مهربان!
ظاهر این زن ۴۵ساله سیاستمدار بسیار معتدل تر و آرام تر از آنچه که هست، نشان می دهد. تیموشنکو برای مبارزات انتخاباتی خود به مناطق دورافتاده و محروم اوکراین می رفت و با صدایی آرام و ریز جملات حساب شده ای بر زبان می آورد. اغلب اوقات سرش را به یک طرف خم می کرد و به صورت مایل به مقابلش می نگریست و دست هایش را به هنگام سخنرانی تکان می داد. بیشتر از همه از مظلومیت و محرومیت مردم آن مناطق می گفت و به هنگام حرف زدن کرشمه هایی می آمد که از قرار معلوم جزء عادات ثانویه او در آمده اند. اما همین یولیا تیموشنکوی لطیف و آرام به محض آنکه پرسشی تحریک کننده می شنید، همه انرژی و درونیاتش را بیرون می ریخت. نگاه هایش که از آن چشمان قهوه ای ساطع می شد، حالتی گزنده به خود می گرفت، بالاتنه اش ناگهان راست می شد و جملاتی بریده بریده بر زبان می آورد. آن به اصطلاح فرشته مهربان در این حالت ناگهان تبدیل به مدیر بانکی می شد که گویی به مشتریانش توضیح می داد که متأسفانه نمی تواند هیچ وعده ای برای پرداخت وام های درخواستی آنها بدهد.
تیموشنکو در کسوت یک تاجر مونث خیلی زود توانست در دنیای مردانه پس از دوران سوسیالیسم، جایگاهی را به خود اختصاص دهد. او که دانش آموخته رشته اقتصاد سایبرنتیک است، در ۳۱سالگی به مدیریت عامل شرکت «Ukrainski Benzin» (بنزین اوکراین) منصوب شد و چهار سال بعد یعنی در سال ۱۹۹۵ مدیریت سازمان انرژی اوکراین را به دست گرفت، شرکتی که با روسیه تجارت گاز می کرد. تیمو شنکو با زیرکی هر چه تمامتر توانست با نخست وزیر اسبق اوکراین یعنی «لازارنکو» ارتباط برقرار کند و به کمک او بود که این کنسرسیوم تبدیل به کنسرسیومی واحد و انحصاری شد. لازارنکو بعدها به دلیل پولشویی و کلاهبرداری از مقامش عزل و محکوم شد. از همان زمان تیموشنکو همواره به طرفداری از سرمایه داری افسارگسیخته متهم می شود. در سال ۲۰۰۱ به همراه همسرش که در آن زمان یکی از مناصب بالای آن کنسرسیوم را در اختیار داشت، به دلیل تخلف های مالیاتی و جعل سند بازداشت و محاکمه شد. در این پرونده به نوعی بر همکاری های روسیه با تیموشنکو نیز اشاره شده بود و از همان زمان این به اصطلاح «پرنسس گاز» تبدیل به شخصیتی شد که هم در اوکراین و هم در روسیه یا مورد تنفر و یا مورد محبت و عشق مردم قرار دارد.
با وجود آنکه دوران بازداشت تیموشنکو از ۴۵ روز فراتر نرفت اما این اولین شکست کاری و شخصیتی وی محسوب می شود، شکستی که همواره از آن رنج برده است. زیرا مجبور شد به دلیل این تخلفات از پست مهم دولتی اش کناره گیری کند. تیموشنکو در آن زمان و از سال ۱۹۹۹ پست معاونت نخست وزیر را در دولت اصلاح طلب «ویکتور یوشچنکو» در اختیار داشت. اما همزمان با این کناره گیری اجباری، روند ترقی او به عنوان مهره ای کلیدی در اپوزیسیون دموکراتیک اوکراین آغاز شد. تیموشنکو از نظر طرفدارانش قربانی یک دسیسه سیاسی شده بود. اردوگاه طرفداران تیموشنکو در کمال ناباوری توانست هفت درصد آرای انتخابات پارلمان در سال۲۰۰۲ را از آن خود کند و هنگامی که دو سال پس از آن، انتخابات ریاست جمهوری آغاز شد، تیموشنکو به پشتیبانی از یوشچنکو پای در تنور داغ انتخابات گذاشت. در جریان «انقلاب نارنجی» هم هر شب در میان مردم معترض شهر کی یف حضور می یافت و به طرفداری از یوشچنکو سخنرانی می کرد و پس از آن بود که دستمزدش را گرفت و برای اولین بار به مقام نخست وزیری رسید.
بدین ترتیب تیموشنکو به رأس قدرت بازگشته بود اما ظاهراً تاریخ مانند همیشه سر تکرار داشت. هشت ماه از نخست وزیری اش نگذشته بود که به خاطر سیاست های اقتصادی با یوشچنکو اختلافی شدید پیدا کرد و بدین صورت بار دیگر پرونده اتهامات فساد مالی نخست وزیر مطرح شد. و این بار هم تیموشنکو چاره ای جز ترک دولت و حکومت نداشت. در آن دوران با نگاهی به راهروهای قصر ریاست جمهوری اوکراین شدت این اختلاف و دودستگی آشکار می شد. این راهروها پوشیده از عکس ها و تصاویر مربوط به روزهای انقلاب نارنجی بود و جالب آنکه در هیچ کدام از این عکس ها، اثری از تیموشنکو دیده نمی شد. حتی هیچ کس جرات نداشت در مورد این همکار و هم سنگر سابق رئیس جمهور صحبتی به میان آورد زیرا در این صورت با تهدید های یوشچنکو روبه رو می شد.
به همین دلیل بازگشت یولیا تیموشنکو به قدرت را می توان شکستی بزرگ برای ویکتور یوشچنکو عنوان کرد. یوشچنکو سه ماه تمام در مقابل به قدرت رسیدن تیموشنکو با تمام قدرت مقاومت کرد و حتی حاضر شد با دشمن سرسخت خودش یعنی «ویکتور یانوکوویچ» هم دست به ائتلاف بزند، تا شاید از ورود تیموشنکو به کاخ نخست وزیری جلوگیری کند، اما هیچ کدام از این اقدامات نتیجه نداد. پیروزی چشمگیر اردوگاه طرفداران تیموشنکو در انتخابات پارلمانی وی را تبدیل به رهبر جدید اردوگاه نارنجی ها کرد. تیموشنکو به اعضای حزب متبوع خود قول داده است تا اقداماتی اساسی در امور مالی، بازرگانی، انرژی و خصوصی سازی به عمل آورد.
به هر حال ناگفته پیدا است که تیموشنکو نه تنها در عرصه داخلی بلکه در عرصه خارجی نیز درگیری های زیادی خواهد داشت. او به طور رسمی به روسیه اعلام کرده است که درصدد مذاکره و گفت وگوی مجدد در مورد قراردادی است که در اوایل سال جاری در ارتباط با صدور گاز منعقد شده است. دولت اوکراین این قرارداد را تحت اجبار امضا کرد زیرا روسیه به ناگاه و در سردترین ماه سال صدور گاز به این کشور را قطع کرده و خواستار دو برابر شدن قیمت گاز شد. تیموشنکو هم در جریان مبارزات انتخابی آشکارا این قرارداد را زیر سئوال برد و خواستار لغو آن شد. البته بر پایه آن قرارداد قیمت جدید از آغاز جولای سال جاری محاسبه می شود اما با همه اینها روسیه تهدید کرده است که باز همین قیمت را هم افزایش می دهد. با وجود آنکه تیموشنکو قانونی بودن کل این قرارداد را قبول ندارد اما باید اذعان داشت که با همه اینها وی اهرم فشار مهمی نیز برعلیه روسیه در اختیار ندارد. این افزایش قیمت گاز روسیه بیش از همه به اقتصاد بی نهایت وابسته به انرژی اوکراین ضرر وارد می کند. کارشناسان بر همین اساس پیش بینی می کنند که تولید ناخالص ملی اوکراین در سال جاری به شدت کاهش خواهد یافت، همان طور که رشد اقتصادی ۱۲ درصدی سال ،۲۰۰۴ در سال ۲۰۰۵ به سه درصد کاهش یافت و البته این مسئله ای است که مسئولیتش به پای تیموشنکو نوشته نشده است. با این حال نباید فراموش کرد که همین خانم تیموشنکو در دوران اول و کوتاه مدت نخست وزیری اش با اقداماتی مطالعه نشده و نسنجیده، سرمایه گذاران خارجی را به وحشت انداخت و بسیاری از کارخانه ها و شرکت های اوکراینی را به نابودی کشاند. او بود که با ترفندهای خاص خود همه ۲۶ منطقه ویژه اقتصادی اوکراین را منحل اعلام کرد و به تعیین نرخ بنزین آن هم به روش بخشنامه ای و دستوری پرداخت و تهدید کرد که دستور بازبینی قراردادهای مربوط به سه هزار شرکت واگذار شده به بخش خصوصی را صادر خواهد کرد. تیموشنکو به هنگام سخنرانی اش در پارلمان گفت: «آنچه به من نیرو می دهد این است که می دانم از سوی مردم عادی پشتیبانی می شوم. من تنها فرد گروه نارنجی هستم که می توانم انتظارات مردم را برآورده کنم.» از قرار معلوم خانم تیموشنکو مهارت زیادی در داغ کردن بازار پوپولیسم دارد و این بازار تا زمانی که این «پرنسس گاز» در قلب های مردم اوکراین جای داشته باشد، همچنان داغ باقی خواهد ماند.