شوراها در گذر زمان

دکتر سیدموسی پورموسوی  مشاور شهردار تهران
هدف از تشکیل انجمن های شهر یا شورای شهر، افزایش مشارکت شهروندان و اداره بهتر و کیفی شهر بوده است. قانون شهرداری ها و شوراهای شهر، بر اساس تقسیم بندی تاریخی دوره های مختلف به ترتیب ذیل مورد بررسی قرار می گیرد.
1285 تا 1304(دوره مشروطیت):
در این دوره با وجود مشکلات متعددی از قبیل شهری، آبرسانی و... نمایندگان مجلس اول در صدد تدوین قانون برای اداره امور شهرها برآمدند.
هدف از تأسیس بلدیه(شهرداری) در این قانون، تأمین منافع شهرها و رفع نیازهای شهرنشینان اعلام شد. در این قانون، تشکیل انجمن بلدیه(انجمن شهر) پیش بینی شده بود که اعضای آن را مردم انتخاب می کردند.
1304 تا 1320(دوره پهلوی اول):
نحوه انتخاب اعضای انجمن بلدیه به صورت دو مرحله بوده یعنی در مرحله اول، مردم تعدادی از اعضای انجمن بلدیه را انتخاب می کردند و در مرحله بعد وزارت داخله (وزارت کشور) از میان برگزیدگان مردم، تعدادی را به عنوان اعضای انجمن بلدیه انتخاب می کرد. به عنوان نمونه در مورد تهران، انتخاب اعضای انجمن بلدیه بدین صورت انجام می گرفته است: ...در مرحله اول، مردم 75نفر را انتخاب می کردند و سپس وزارت داخله(وزارت کشور) از میان برگزیدگان مردم، 11نفر را به عنوان نمایندگان انجمن بلدیه تهران انتخاب می کرد . در واقع، هدف دولت این بود که انجمن بلدیه به عنوان بازوی کمکی دولت برای اجرای طرح های شهری باشد نه این که با اظهار نظرها، مشکلی را برای دولت ایجاد کند.
1320 تا 1357 (دوره پهلوی دوم):
به دلیل مشکلاتی که در سطح شهرها وجود داشت و این که مردم، نقش چندانی در امور شهری نداشتند، دولت تصمیم گرفت مجدداً انجمن های شهری را فعال کند و لیکن به تشکیل انجمن های شهری با یک دیدگاه قدرت گرایانه و از بالا نگاه می شد و هدف این بود در عین این که انجمن های شهری تشکیل می شد، قدرت دولت هم تثبیت شود. به همین دلیل در این قانون قدرت زیادی به انجمن های شهری و شهرداری داده نشد و عملاً ویژگی های یک نظام تمرکزگرا در قانون لحاظ شده بود. نمونه بارز این قضیه، نحوه انتخاب شهردار بود.
انجمن، سه نفر را به عنوان شهردار به وسیله فرمانداری به وزارت کشور پیشنهاد می کرد و وزارت کشور یکی از آنان را به عنوان شهردار تعیین می کرد.
دولت سعی کرد با تدوین قانون جدیدی برای شهرداری ها انجمن های شهری را بر اساس اهداف دولت تشکیل دهد. در صورت تصویب و اجرایی شدن این قانون، انجمن های شهری سابق منحل می شدند و انجمن های جدیدی با اختیارات وسیعی در حد یک ایالت خودمختار تشکیل می شدند.
توجه به سیاست های دولت پس از این تأثیر دیدگاه عامل قدرت سیاسی بر تشکیل این انجمن ها به خوبی مشهود است و این موضوع یک ایراد اساسی طی شکل گیری انجمن های شهری در ایران است که هر دولت یا انجمن جدیدی سعی نمی کرده اقدامات دولت یا انجمن قبلی را تکمیل یا تداوم ببخشد، بلکه در خیلی از مواقع کاری نو آغاز می کرده و با دیدگاهی جدید، ضعیف شدن موقعیت انجمن های شهری شده اند.
با وجود آن که انجمن های شهر تشکیل نشد ولی چون با دیدگاهی تمرکزگرا و از بالا به تشکیل آنها نگاه می شد انجمن شهر در خیلی از تصمیمات، تابع دولت مرکزی بود.
1384 - 1357(دوره انقلاب اسلامی):
یکی از مباحث عمده ای که در اوایل انقلاب مطرح بود، تشکیل شورای شهر و شکل گیری نظام شورایی بود. از جمله فعالان این عرصه که تلاش زیادی برای تشکیل شورای شهر انجام داد، مرحوم آیت الله طالقانی -رئیس شورای انقلاب- بود.
شورای شهر مدنظر آیت الله طالقانی دارای اختیارات گسترده ای بود و بیشتر امور محل و منطقه خود را در اختیار داشت. طی مدت زمان سال 1359-1358 طرح شوراهای محلی و برگزاری انتخاب آن به یک چالش عمده بین دولت و احزاب تبدیل شد و احزاب این دوره از موضوع شوراها برای رسیدن به خواسته ها و منافع حزبی، بهره برداری سیاسی می کردند.
دیدگاه های مختلفی در مورد اختیارات شوراها و نحوه شکل گیری آن وجود داشت؛ عده ای طرفدار تمرکزگرایی و تعدادی دیگر از نمایندگان خواهان تشکیل شوراهایی با اختیارات گسترده در حد مناطق خودمختار بودند. نظریه تمرکزگرایی دارای طرفداران بیشتری بود و بر همین اساس، قانون شوراها در مجلس خبرگان قانون اساسی بررسی شد.
اولین انتخابات شوراها قبل از تشکیل مجلس اول در 20مهرماه 1358 در کشور برگزار شد و لیکن با تمام تلاش های صورت گرفته، نتیجه مطلوب از این شوراها به دست نیامده و حتی مردم از آن استقبال زیادی نکردند.دلایل این مسأله به عواملی چون:
عدم اطلاع رسانی مناسب از طریق صداوسیما در جهت شناخت اهداف شوراها و همچنین درگیری احزاب و گروه های سیاسی برمی گردد.
این عوامل موجب شد با توجه به موقعیت ضعیف شوراها و درگیری های منطقه ای و اختلافات سیاسی، شوراها عملاً پس از مدتی منحل شدند و فقط بعضی از شوراها مانند شورای شهر اصفهان باقی ماندند.
از تفاوت های عمده ای که این قانون با قانون شوراهای سال های بعد دارد، وجود شورای محله و نظام دوگانه انتخاب شورای شهر است.
در واقع شورای محله شورای پایه بود و اعضای آن با رأی مستقیم مردم انتخاب می شدند. از میان اعضای شورای محله تعدادی برای شورای منطقه و از میان اعضای شورای منطقه، تعدادی برای شورای شهر انتخاب می شدند.