روند صعودی مردمسالاری در خاورمیانه

گروه خارجی: اگرچه امروز عراق یکی از آزادترین انتخابات را در تاریخ کشورهای عربی تجربه می‌کند، اما خرد مرسوم در واشنگتن و خاورمیانه هنوز هم امیدواری دولت بوش را مبنی بر اینکه دخالت نظامی، شکل‌گیری تغییرات دموکراتیک را در منطقه خاورمیانه تسریع خواهد کرد، صادق نمی‌داند.
نظرسنجی اخیر موسسه «بروکینگز» نشان می‌دهد که 58 درصد عرب‌های غیر عراقی معتقدند که جنگ بیش از اینکه باعث گسترش دموکراسی شود موجب محدود شدن آن خواهد شد. نظرسنجی دیگری در ایالات متحده در ماه گذشته نشان داد که فقط 34 درصد آمریکایی‌ها معتقدند که فرایند دموکراتیک شدن در خاورمیانه باید عملی شود.
در بحبوحه بمب‌گذاری‌های انتحاری و صحبت از باتلاق عراق برای نیروهای آمریکایی و همچنین منازعات قومی که می‌تواند به انشعاب و تفرقه در عراق منجر شود، بیشتر مردم به این موضوع توجه ندارند که در بقیه مناطق عربی خاورمیانه سال گذشته روندی دموکراتیک طی شده است.
مارک مالوچ براون، رییس دفتر کوفی عنان، دبیر کل سازمان ملل متحد به شوخی می‌گوید: «من از کسانی هستم که اعتقاد دارد دخالت در عراق به سود گسترش دموکراسی در منطقه بوده است. اما مطمئن نیستم که این دخالت به نفع گسترش دموکراسی در عراق هم باشد.» یکی از نشانه‌های آشگار گسترش آزادی‌ها در خاورمیانه انتخابات انجام شده در سال 2005 می‌باشد. انتخاباتی که در قلمرو فلسطین، در لبنان، در مصر و حتی در عربستان سعودی برگزار شد.
علیرغم. اشتباهاتی که در نتایج نظرسنجی‌های انجام شده در این کشورها رخ داده، تشکیل دولت لبنان که متعهد به استقلال از سوریه است، برگزاری انتخابات مصر و موفقیت اخوان المسلمین و پیروزی 2 زن در انتخابات شورای شهر جده در عربستان، همگی نکات برجسته و چشمگیر فرایندهای سیاسی سال گذشته در خاورمیانه به حساب می‌آیند. هفته گذشته نیز جنبش حماس فهرستی 62 نفره از نامزدهای خود را برای شرکت در انتخابات ماه آینده مجلس قانونگذاری فلسطین معرفی کرد که شامل 10 زن نیز می‌باشد.
در این میان نسل قدیمی حزب حاکم فتح بوسیله چند فهرست جدید اصلاح‌طلبان سکولار درون این جنبش با چالش‌های بسیاری مواجه شد. به هر حال این جنبش به شدت درصدد احیای قدرت از دست رفته خود در جریان انتخابات آتی پارلمان فلسطین است.
شاخص آشکارکننده دیگر نیز حرکت رهبران مستبد جهان عرب به سمت عملکردهای دموکراتیک است. در دو ماه گذشته حسنی مبارک، رییس‌جمهور مصر و ملک عبدالله دوم پادشاه اردن، اقدام به تهیه قوانین انتخاباتی مستقل از نظارت‌های قضایی و آزاد برای چند سال آینده کردند. همچنین ملک عبدالله پادشان عربستان نیز به کاندولیزا رایس قول داد که در دهه آینده دموکراسی عربستان را نیز در برخواهد گرفت. به هر این تحولات نشان از این دارد که رهبران کشورهای عرب خاورمیانه امروز با سطح انتظارات بالای جوامع خود روبرو شده‌اند و عملی کردن میزانی از حرکت‌های اصلاح‌گرایانه داخلی در حقیقت پاسخی به این مساله است.
امروز بشار اسد به دلیل گزارش‌های بازرسان سازمان ملل متحد در مورد دخالت‌های سوریه در ترور رفیق حریری تحت فشار قرار دارد. در مراکش، مقامات کمیسیون حقیقت‌یاب 12 ماه وقت صرف کردند تا سخنان و شکایت‌های افرادی که مدعی بودند مورد آزار و شکنجه دولت قرار گرفته‌اند را بررسی کند.
اما بخش چشمگیر و جالب این قضیه، حرکت جنبش‌های اسلامگرا در سال 2005 از سمت‌گیری تروریستی به طرف مشارکت دموکراتیک است. علیرغم برخی تحرکات مبتنی بر دیدگاههای سنتی این گروهها، حماس و حزب‌الله لبنان، در سال 2005 تلاش کردند تا از رویکرد مبتنی بر خشونت به سمت تمرکز بر انتخابات حرکت کنند. هر چند که هیچکدام از این گروهها خلع سلاح نشدند، اما برای عملی کردن آن تحت فشار افکار عمومی کشورهای خود قرار گرفتند.
اخوان‌المسلمین مصر که تا اندازه زیادی به خشونت‌های دهه اخیر این کشور پایان داد نیز بنوعی زمینه را برای نهادینه شدن هر چه بهتر یک دموکراسی پارلمانی فراهم کرد. به عبارتی بنیادگرایی اسلامی به عنوان اصلیترین مانع فراروی فرایند مردمسالاری در کشورهای عربی در سال 2005 تأثیرات کمتری بر شکل‌گیری این فرایند داشت.
اما بنظر می‌رسد هر دو گام به جلو با یک گام به عقب مصادف بوده است. به عنوان نمونه در مصر، مخالفتها در برابر یک دولت توده‌گرا و مستبد مطرح بوده است و هنوز مشخص نیست که ماهیت این دولت چندان تغییری کرده باشد. حرکت‌های اسلام‌گرایی مانند حماس بعضاً اهرم دموکراسی را برای نبرد با اسراییل و جنگ علیه سکولاریسم می‌خواهند. در حالیکه جهان به اوضاع بحرانی عراق چشم دوخته است حتی کسانی که اوضاع عراق را در حال وخیم‌تر شدن ارزیابی می‌کنند و یا اینکه همیشه با دیدی منفی به عملکرد ایالات متحده در قبال عراق می‌نگرند نیز نسبت به وجود پیشرفت‌های دموکراتیک در دولت‌های خاورمیانه اذعان دارند.