نخستین کاریکاتور در مطبوعات ایران

ستار شهوازی
روزنامه ادب1 که از تاریخ 4 رمضان 1318 قمری (5/10/1279 شمسی) به مدیریت ادیب‌الملک فراهانی شاعر و ادیب پرآوازه زمان مشروطیت در شهر مشهد مقدس چاپ و منتشر می‌شد، در شماره پنجم سال سوم مورخ 14 شوال 1320 (23/10/1281) برای نخستین بار در صفحه اول خود تصویری از یک نقاشی را به چاپ رساند که تا آن زمان چاپ این قبیل آثار مصور در مطبوعات ایران سابقه نداشت.
شادروان صدرهاشمی این تصویر را «کاریکاتور» دانسته و درباره آن نوشته است: «شاید این روزنامه اولین روزنامه فارسی است که به این طرز مصور و دارای کاریکاتور است.»2
استاد دهخدا کاریکاتور را این‌گونه تعریف کرده است: «تصویر مسخره چیزی که عموما در جراید چاپ می‌شود. شکل و تصویر مضحک، صورتی خنده‌آور از شخص یا چیزی»3
در دایره‌المعارف هنر درباره کاریکاتور، کارکرد و سابقه آن چنین می‌خوانیم: «بازنمایی اغراق‌آمیز کنش یا ویژگی‌های اشخاص به منظور آن‌که مضحک جلوه کنند، به طور معمول چون وسیله‌ای برای هجو و طعن اجتماعی و سیاسی به کار برده می‌شود. آنی پاله کاراتچی، نقاش ایتالیایی برای نخستین بار در سده هفدهم میلادی این واژه را به طراحی‌های خودش و سایر اعضای آکادمی بلونیا اطلاق کرد.»4
اگرچه سابقه هنر کاریکاتور به زمانهای بسیار دور تاریخ یعنی یونان و روم باستان می‌رسد؛ اما با پیدایش روزنامه و سایر نشریات این هنر از قرن 19 به دنیای مطبوعات راه یافت و به عنوان بخشی جاذب از مطبوعات با زبان هنر به بیان کژیها و کاستی‌ها پرداخت و مورد توجه مخاطبان قرار گرفت.
از موضوع اصلی دور نمانیم، روزنامه ادب مشهد با چاپ نخستین کاریکاتور آغازگر و مروج استفاده از این هنر در مطبوعات ایران شد. صاحب این کاریکاتور آنچنان که فرد پای اثرش را امضاء کرد، حسین الموسوی، نقاش‌باشی آستان قدس رضوی بوده است. از این هنرمند که در حقیقت باید او را بنیانگذار هنر کاریکاتور و اولین کاریکاتوریست مطبوعاتی در ایران بدانیم، مطلب بیشتری نمی‌دانیم. اما همین قدر دانسته شد که 2 کاریکاتور دیگر در شماره‌های ششم و هفتم سال سوم روزنامه ادب در تاریخهای 21 و 28 شوال 1320 قمری از وی به چاپ رسیده است که اولی با عنوان کارخانه مشاقی ملاچراغعلی با شرکت میرزا نورالله و حاجی میرزابصیر و دیگری نقشه‌ای از خانه مورچگان تحت عنوان خانه مور که به شبنمی طوفان است و مورچه شیرده که دارای دو پستان است.
حسین الموسوی، نخستین کاریکاتور مطبوعات ایران را «هیات ترقی اهل اروپا - هیات تنزل مردم آسیا» نامیده است و به احتمال زیاد، به عنوان نخستین اثر از منابعی استفاده کرده و از راهنمایی‌های ادیب‌الممالک فراهانی نیز بهره برده است. وی بدرستی از زبان و ظرفیت کاریکاتور سود جسته و موقعیت روبه پیشرفت کشورهای اروپایی و اوضاع اسفبار ملل آسیایی را در آن زمان با زبانی گزنده و طعن‌آمیز به تصویر کشیده و در کنار آن نوشته است: «تصویر ترقی مردم اروپا که به معاونت یکدیگر بالا رفته و به مدارج سامیه و عالیه صعود می‌کنند. برخلاف تنزل مردم آسیا که به واسطه بدخواهی یکدیگر همگی با خاک یکسان می‌شوند.»
امروزه در مطبوعات کشورمان از کاریکاتور به عنوان یکی از تاثیرگذارترین شیوه‌ها در رسانه‌های مکتوب کمتر استفاده می‌شود و این هنر ناقد در مطبوعات چندان نقشی ندارد و جای خالی آن کاملا مشهود است. از آن سو، هنرمندان کاریکاتوریست هم به دلایلی تمایلی به خلق آثاری در مطبوعات ندارند.
باشد که مدیران مطبوعات دستی بالا کنند و هنرمندان این رشته نیز عرصه خالی را با خلق آثاری شایسته به میدانی از پاسداری از ارزشها تبدیل کنند.