آسیای میانه و روسیه در سال 2005

گروه بین‌الملل
آسیای میانه در سال 2005 آبستن تحولات مهمی بود نظر بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران را به خود معطوف داشته است.
منطقه‌ روسیه و آسیای میانه یکی از مناطقی است که در چند سال اخیر به ویژه پس از فروپاشی اتحاد شوروی از مناطق بسیار حساس و مورد مناقشه بوده است درگیری‌ها و ناآرامی‌های داخلی در این منطقه، تشکیل پیمان‌های منطقه‌ای مانند سازمان همکاریهای شانگهای، گسترش نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه مسئله مواد مخدر، قاچاق هسته‌ای، تروریسم، در مجموع از مسائل مهمی بودند که روسیه، گرجستان، آذربایجان، قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان، و ترکمنستان به عنوان دولت ملت‌های این منطقه در رویارویی با آنها، سال پرتلاطمی را سپری کرده‌اند.
روسیه
روسیه یکی از کشورهایی است که بسیاری از تحولات آن در ارتباط با منطقه آسیای میانه است و در بررسی چالش‌های آسیای میانه روسیه تنها کشوری تقریباً در خارج از منطقه به شمار می‌رود که ارتباطی تنگاتنگ با این موضوع دارد و بدون بررسی این کشور نمی‌تواند دیدی کلی درباره این منطقه ارائه داد.
روسیه سال 2005 در رابطه با منطقه آسیای میانه با موارد مختلفی دست به گریبان بوده است.
یکی از مسائل مهم در این منطقه در رابطه با ناآرامی‌های کشورهای آسیای میانه بود. روسیه بر آن بود تا با نزدیک کردن خود از طریق پیمانهای منطقه‌ای به این کشورها و به چالش‌ کشیدن نفوذ طرفهای خارجی در این منطقه مسائل را کمی تخفیف داده و به سوی خود جلب کند.
همچنین روسیه در زمینه همکاری‌های هسته‌ای با ایران به عنوان یکی از طرف‌های تاثیرگذار به شمار می‌رفت که این مسئله تلاش این کشور برای ایفای نقشی بیشتر را تامین می‌کرد.
مسکو در تلاش بود تا در سال جدید از نفوذ آمریکا در کشور و منطقه بکاهد و در همین راستا تنش‌هایی با این کشور داشت که این امر به خاطر فعالیت‌های آمریکا در مرزهای روسیه و مسائل موجود بین دو طرف در زمینه محدودیت تسلیحات محسوس‌تر بود.
دستگیری جنجال برانگیز "یوگنی آداموف" وزیر انرژی اتمی روسیه در سال‌های 1998- 2001، به استعلام آمریکا، یکی دیگر از مواردی بود که سیاست خارجی روسیه را در صحنه بین‌الملل به چالش کشید.
آمریکایی‌ها آداموف را به تصاحب 9 میلیون دلاری که برای افزایش امنیت تاسیسات هسته‌ای روسیه تخصیص داده شده بود، متهم می‌کنند.
همچنین روسیه سال گذشته با فشار فزاینده سازمان‌های غیر دولتی خارجی به ویژه آمریکایی روبرو بود که آنها با سازمان‌های مشابه در داخل ارتباط برقرار کرده و اقدام به کمکهای مالی این سازمانها می‌کردند که این مسئله با حساسیت شدید مسکو روبرو گردید.
گرجستان
یکی از کشورهای منطقه آسیای میانه گرجستان است که در سال 2005 هم شاهد ادامه ناآرامی‌ها در پی انقلابی موسوم به انقلاب مخملین سال 2003 بود.
این انقلاب که با وعده‌های دهان پرکن و با حمایت مافیای فراری روسیه از جمله "بوریس بریزوفسکی" و مافیایی مالی و سرمایه ‌داری آمریکا یعنی "جرج سوروس" در گرجستان اجرا شد، دارای نتایج و پیامدهای سوئی بود که در سال 2005 خود را نمایان کرد.
گرجستان در سال 2005 یکی از مراکز تحولات مهم بود.
در اوائل سال گذشته گرجستان که روابط خود را با آمریکا در دوره پس از ناآرامیها تقویت کرده بود، از اعزام نیروهای بیشتر به عراق خبر داد. این حرکت می‌توانست صرف نظر از تعداد این نیروها برای آمریکا در آن برهه، بسیار حیاتی تلقی شود.
کمی پس از این ماجرا نخست وزیر گرجستان در اثر گاز گرفتگی درگذشت و این امر برای این کشور تازه به آرامش نسبی رسیده می‌توانست وضعیتی شکننده ایجاد کند.
در 10 می سال 2005 (20 اردیبهشت) جرج دبلیو بوش رئیس جمهوری آمریکا یک روز پس از ورود به گرجستان، روزی که نارنجک به سوی وی پرتاب شد، طی یک سخنرانی در میدان آزادی شهر تفلیس پایتخت گرجستان از تمامی کشورهای جهان خواست تا به تمامیت ارضی گرجستان به عنوان یک کشور مستقل احترام گذارند.
در 2 جولای (11/4) واشنگتن تایمز اعلام کرد که گرجستان برای رهایی از روسیه از آمریکا کمک خواست.
پس از این ماجرا فشار غرب برای خروج نیروهای روسیه از این کشور فزونی گرفت تا اینکه در 30 جولای، روسیه خروج نیروهای خود را از گرجستان اعلام کرد.
گرچه آمریکا اقدام به کمک 295 میلیون دلاری به این کشور کرد ولی این کشور در سالی که گذشته روزگار خوشی را سپری نکرد و ناآرامی‌ها بار دیگر در این کشور در حال اوج‌گیری است، به طوری که تحلیلگران و ناظران آشنا به مسائل این کشور، از احتمال بروز انقلاب رنگی دیگری خبر می‌دهند.
آذربایجان
آذربایجان یکی از دیگر از کشورهای این منطقه است که یک سال گذشته را با بحران‌های زیادی پشت سر گذاشت.
این کشور که تحولات آن به سبب هم مرز بودن با جمهوری اسلامی با حساسیت خاصی از سوی ایران دنبال می‌شود، سال گذشته با یک چالش بزرگ به نام انتخابات پارلمانی و درگیری‌های پیرامون آن رو به ‌رو بود.
در همین رابطه سردرگمی سیاست آمریکا در حمایت از حزب حاکم یا مخالفین، سبب گردید تا کشور مرحله‌ای حساس را سپری کند و سفر "رسول قلی‌اف" از آمریکا به سوی آذربایجان و دستگیری وی در اوکراین ناآرامی‌ها را در این کشور بیشتر کرد.
به نظر چنین آمد که آمریکا خواستار حفظ امنیت و ثبات در این کشور است و در همین راستا از وضع موجود و گروهی که در حال حاضر می‌تواند این مسئله را تضمین کند یعنی رهبران فعلی این کشور، حمایت و قضیه را با تذکرات دیپلماتیک در خصوص دموکراتیک نبودن انتخابات فیصله داد.
از دیگر مسائل مهم در سال گذشته تاسیس چند رادار تجسسی در این کشور از سوی آمریکا بود که با حساسیت زیادی از سوی تمام همسایگان دنبال می‌شد.
قزاقستان
گرچه قزاقستان را می‌توان یکی از کشورهای آرام و با ثبات این منطقه خواند، ولی این کشور نیز با وجود اینکه یکی از متحدین منطقه‌ای آمریکا به شمار می‌رود، از تبلیغات دموکراسی آمریکایی در این زمینه بی‌نصیب نبود.
آستانه به خاطر برگزاری انتخابات از سوی دولت آمریکا تحت فشار قرار گفت و "کاندولیزا رایس" وزیر امور خارجه آمریکا در همین رابطه با مخالفین این کشور دیدار و در همین حین نیز هیات حاکمه این کشور را تشویق به برگزاری انتخابات آزاد کرد که این مسئله فشار گروهها و سازمانهای غیر دولتی آمریکا برای فشار بر این کشور را کم رنگ‌تر کرد.
از دیگر تحولات این کشور مسائل اقتصادی، انتقال خط لوله نفت این کشور به چین، همکاری با سازمان همکاری و امنیت اتحادیه اروپا، همکاری امنیتی با ناتو، و شائبه اتحاد این کشور با روسیه از جمله مسائل و تحولاتی بود که این کشور در سال گذشته با آن روبرو بود.
ازبکستان
ازبکستان یکی دیگر از کشورهائی بود که تحولات مهمی را پشت سر گذاشت.
حادثه اندیجان در 13 می (23 اردیبهشت ) شروع شد و در این درگیری نیروهای دولتی ساکنان منطقه اندیجان و قره‌سو را متهم کردند که این افراد به فعالیت‌های مغایر با قانون اساسی و تاسیس یک گروه اسلام‌گرا به نام "اکرومایا" اقدام کرده‌اند.
در این درگیری دست‌کم 750 نفر توسط نیروهای دولتی کشته شدند که در پی این ماجرا اتحادیه اروپا از وضعیت حقوق بشر در این کشور ابراز نگرانی کرد و خواستار تاسیس کمیسیونی مستقل برای رسیدگی به ماجرای اندیجان شد.
این در حالی است که پیشتر سفیر انگلیس در تاشکند از لندن و واشنگتن به عنوان موانع اجرای دموکراسی در ازبکستان یاد کرده بود و این مسئله جنجالی را به‌پا کرد، تا جایی که سفیر انگلیس به کشورش فراخوانده شد.
همچنین ازبکستان در قالب سازمان همکاریهای شانگهای از آمریکا درخواست کرده بود تا پایگاههای نظامی خود را از این کشور برچیند که در 21 دسامبر سرانجام این امر محقق گردید.
قرقیزستان
قرقیزستان نیز یکی دیگر از کشورهای منطقه است که شاهد مهمترین تحول یعنی تغییر سیستم سیاسی در کشور بود.
سال گذشته ناآرامی‌ها در این کشور سبب برکناری "عسکر آقایف" رئیس‌جمهور این کشور و فرار وی به مسکو شد و در پی این ماجرا "قورمان بیک باقیف" نخست‌وزیر پیشین و رئیس ائتلاف گروه‌های مخالف دولت قرقیزستان از سوی نمایندگان پارلمان این کشور به ریاست جمهوری و نخست‌وزیری موقت کشور تعیین شد و ماه ژوئن نیز برای برگزاری انتخابات ریاست جمهوری تعیین گردید و خود وی در 20 ژوئن (29 تیر) به سمت ریاست جمهوری رسید.
یکی دیگر از تحولات مهم که پیش از تغییر در نظام سیاسی این کشور در جریان بود و بسیاری از تحلیلگران بی‌ارتباط با تحولات سال قرقیزستان نمی‌دانند درخواست استقرار هواپیماهای جاسوسی آواکس در پایگاه هوایی آمریکا در این کشور بود که مخالفت بیشکک با این مسئله تا حدودی روابط دو کشور را لغزنده کرد.
همچنین برچیده شدن پایگاه‌های نظامی و خروج نیروهای آمریکایی در این کشور و تحولات و اظهارنظرهای مربوط به آن از دیگر مسائلی بود که این کشور در سال گذشته آن را تجربه کرد.
تاجیکستان
تاجیکستان که از هم‌پیمانان آمریکا بود سال آرامی را پشت سر گذاشت.
این کشور که به نظر می‌رسد از اپوزیسیون قوی و سازمان یافته برخوردار نیست با استفاده از همپیمانی خود با آمریکا و همکاری نظامی با این کشور - که تلاش روسیه نتوانست بر این همکاری خللی وارد کند - توانست از بحرانهای موجود در دیگر جمهوریها به دور باشد.
ترکمنستان
این کشور در سال گذشته دارای دو تحول عمده در حوزه اقتصادی و مسائل امنیتی رو به ‌رو بود.
ترکمنستان که صادرات گاز به روسیه و از این طریق به اوکراین، یکی از منابع اصلی درآمد این کشور را تشکیل می‌دهد در طول سال، با چالش‌هایی را در زمینه قیمت این محصول صادراتی خود مواجه بود، اما هنوز پس از گذشت چند مدت این کشور نتوانسته است در زمینه قیمت این محصول با روسیه به توافق برسد و روسیه و اوکراین را تهدید به قطع صادرات و یا بررسی گزینه ایران برای صادرات این محصول کرده است.
در بعد امنیتی آمریکا سعی کرد که در سال گذشته با خروج نیروهایش از سایر کشورهای منطقه، همکاری و نزدیکی خود به این کشور را بیشتر کند.
در مجموع تحولات سال گذشته آسیای میانه را می‌توان به مسائل مربوط به ناآرامی‌ در این کشورها، دموکراسی، فعالیت شدید گروه‌های اپوزیسیون، دخالت قدرتهای فرامنطقه‌ای، مسائل اقتصادی، قاچاق، جنایات سازمان یافته، و همکاری با اروپا در قالب سازمان همکاری و امنیت اتحادیه اروپا و همچنین همکاری و عضویت برخی از این کشورها در سازمان همکاری‌های شانگهای مرتبط کرد.