نقادِ نقدپذیر

موسی حسینی راوندی
نقد رویکردها و جریان‌های سیاسی و اجتماعی و نظارت آگاهانه بر آنها از مهمترین وظایف جنبش دانشجویی است.
با به روی کار آمدن دولت اصلاحات در خرداد 76 و به واسطه آن ایجاد جنبش اصلاحی در جامعه، سازوکارهای مناسب با این وظیفه، برای جنبش دانشجویی مهیا گردید. شاید اینگونه بود که طی 8 سال گذشته، شاهد رادیکال‌ترین و تندترین برخوردها و انتقادها از سوی دانشجویان بودیم و البته در میان مسئولان قوه مجریه نیز شاهد سعه صدر مثال‌زدنی بودیم.
داشتن روحیه نقادی در میان دانشجویان و از سوی دیگر سعه‌صدر مسئولان، دو روی سکه وظیفه «نظارتی و نقادی» جنبش دانشجویی است که خلاء هر یک از فاکتورهای یاد شده، این رویکرد را با خطراتی چند مواجه می‌کند. اگر جنبش اصلاحات باعث بیداری دانشجویان و فعال شدن آنان در حوزه‌های نظارتی شد، اینک و با روی کار آمدن دولت جدید و به تبع آن تغییرات گسترده در سطوح مدیریتی کشور، این سوال فراروی دانشجویان قرار می‌گیرد که آیا فرهنگ نقدپذیری نیز در میان مسئولان از جناح‌ها و گروه‌های مختلف تثبیت شده است و یا شرایط کنونی، رویکردی متفاوت از سوی دانشجویان را می‌طلبد.
تحمل انتقاد، رکن جامعه دموکراتیک
سردبیر نشریه دانشجویی «پندار» معتقد است فرهنگ نقدپذیری در میان مسئولان، همپا و همطراز رشد فرهنگ نقادی در میان دانشجویان نبوده است و هر چقدر دانشجویان به جایگاه اصلی خویش نزدیک شده‌اند، برخی برخوردها با جنبش دانشجویی، نشان‌دهنده عدم وجود فرهنگ نقدپذیری در میان سطحی از مدیران است.
«سعید کبیر مختار» فارغ‌التحصیل رشته الکترونیک به سرویس دانشجوی روزنامه آفتاب یزد می‌گوید: باید توجه داشت جنبش دانشجویی یعنی تحرک، پویایی، اعتراض و انتقاد که همه اینها سعه‌صدری مضاعف از سوی مسئولان را می‌طلبد.
این فعال دانشجویی می‌افزاید: بیان و تحمل انتقاد، از ارکان یک جامعه دموکراتیک است و حذف آن از جریان‌های اجتماعی، خالق جامعه‌ای است بی‌روح و سرد.
رعایت ادب انتقادی
در همین رابطه رئیس نهاد نمایندگی ولی فقیه در دانشگاه‌ها نیز با اشاره به اهمیت نقد و رویکرد نقادانه میان دانشجویان می‌گوید: فضای نقادی که در میان دانشجویان ما وجود دارد بسیار مثبت است و تشکل‌های موجود در دانشگاه هم رویکرد خودشان را نسبت به عملکرد مسئولان محترم در قوای سه‌گانه رویکرد منتقدانه عنوان کرده‌اند که می‌تواند امر مبارکی باشد.
محسن قمی به ایسنا تاکید می‌کند: دانشجو به دلیل اینکه از هوش، دانش و بینش بیشتری برخوردار است، طبیعی است که نقاد باشد. البته نقد به معنای جدا کردن سره از ناسره و دیدن نکات مثبت در کنار نکات منفی است. کسی که فقط جنبه‌های منفی را می‌بیند و چشم خود را بر نکات مثبت می‌بندد به تعبیر حضرت امام(ره) انتقاد نمی‌کند، بلکه انتقام می‌گیرد.
وی می‌افزاید: طبیعی است که مسئولان نظام هم که در مکتب حضرت امام(ره) تربیت شده‌اند از ویژگی نقادی دانشجویان برای اطلاع از کاستی‌های احتمالی در حوزه ماموریت خودشان استفاده کنند. قمی تصریح می‌کند: مهمتر از خود نقادی، رعایت ادب انتقادی است. اگر نقد در چارچوب باشد هم آنها (مسئولان) استقبال می‌کنند و هم اینکه از باز شدن جا در جامعه برای نقدهای غیر منصفانه جلوگیری می‌شود و از رادیکال شدن فضای دانشگاه و جامعه ممانعت به عمل می‌آید.
نقاد نقدپذیر
در این میان باید به نکته دیگری نیز اشاره کرد. آیا دانشجویان که خود انتظار سعه صدر و تحمل نقد را از مسئولان دارند، در میان خود نیز چنین فرهنگی را دارند؟
دبیر تشکیلات انجمن اسلامی دانشجویان تربیت مدرس در این باره می‌گوید: به عنوان کسانی که پرچم اصلاح‌طلبی، دموکراسی و مردم‌سالاری را بالا می‌بریم بایستی به بدیهی‌ترین ویژگی‌های یک جامعه مدرن که همان نقدپذیری است، توجه داشته باشیم.
آرمین زارعیان می‌افزاید: متاسفانه در حال حاضر شاهدیم دانشجویانی که باید علمدار نقادی و نقدپذیری باشند از توانایی نقدپذیری چندانی برخوردار نیستند. اگرچه گاهی انتقادات بسیار تندی می‌کنند که تحسین‌برانگیز است، اما زمانی که نوبت به نقد خودشان می‌رسد بلافاصله این قضیه را بر نمی‌تابند و واکنش‌هایی نشان می‌دهند که با ویژگی‌های جنبش دانشجویی همخوانی ندارد. به عنوان نمونه انجمن اسلامی به عنوان بزرگترین و مهمترین نهادی که باید در عرصه سیاسی اظهار نظر کند، درون خود با چنین مساله‌ای مواجه است.
مثلا دفتر تحکیم وحودت که متشکل از انجمن‌های اسلامی است، انتقادات تندی را چه در درون حاکمیت و چه در درون تشکل‌های دانشجویی انجام می‌دهد، اما زمانی که ما از روند و عملکرد شورای مرکزی تحکیم انتقاد می‌کنیم بلافاصله با واکنش‌های تند این عزیزان مواجه می‌شویم،در حالی که ما باید این موضوع را بپذیرم که انتقاد و نقدپذیری درست به مثابه یکی از ارکان مهم استبدادستیزی است.
وی در ادامه انتقاد و نقدپذیری را یکی از ارکان مهم جوامع مدرن و دموکراتیک می‌خواند و می‌گوید: برای نقدپذیری شاخص‌های بسیار زیادی وجود دارد، از جمله دارا بودن قدرت شنیدن نقد، حتی به صورت ظاهری! چرا که اگر قرار است اتحادی نهادینه شود، باید در عمل نمود پیدا کند.
وی در ادمه خاطر نشان می‌کند: نکته‌ای که نباید آن را فراموش کرد این است که وقتی زبان به نقد می‌گشاییم باید حریم شخصی افراد را رعایت کنیم، ادبیات نقد باید ادبیاتی ملایم باشد در عین حال که پایه علمی، صحیح و منطقی داشته باشد، لذا اگر ادبیات نقد، تند و خشن باشد هیچ‌گاه اثر مثبتی نخواهد داشت و با توجه به این که در جامعه ما قدرت نقدپذیری چندان پیشرفت نکرده است نباید انتقادات را یکباره مطرح کنیم بلکه باید گام به گام و مرحله به مرحله در این امر به پیش رفت.
دبیر سیاسی انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه علم و صنعت نیز معتقد است: با توجه به فضای پیش آمده، فضای فعالیت دانشجویان رو به سردی رفته و دانشجویان به سمت تندروی و رادیکالیزه شدن پیش نمی‌روند و به شکل مصالحه‌آمیز حرف‌هایشان را مطرح می‌کنند.
«گودرزی» با اشاره به اینکه طرز برخورد مسئولان به منتقدان بستگی دارد، می‌افزاید: در شرایط فعلی تشکل‌هایی مثل تحکیم، انسجامی ندارند و فاصله زیادی بین دانشجویان و آنها وجود دارد، اما اگر تشکل واحدی تشکیل شود در این صورت، نقد موفق‌تر خواهد بود یا مثلا در صورت تشکیل جبهه دموکراسی و حقوق بشر و وارد شدن تشکل‌های دانشجویی به آن، نقد مثمرثمر است.
گودرزی با اشاره به اینکه رویکرد انتقادی از سوی تمام تشکل‌های دانشجویی اعلام شده است، تصریح می‌کند: دولت و مسئولان فعلی فضای انتقادی جامعه را نمی‌بندند، چراکه فضا به این سمت پیش رفته است و تشکل‌های همسو و مبلغ دولت با شعار دولت انتقادپذیر از این دولت حمایت کردند و به نظر می‌رسد دولت به صورت مصالحه‌آمیز در این مورد برخورد کند.
وی در پایان می‌گوید: با توجه به شرایط کشور اگر هم ظرفیت نقدپذیری مسئولان رشد نکرده باشد، مجبورند این ظرفیت را از خود نشان دهند.