وابستگی اقتصادی: موقعیت ایران

کورس صدیقی
انرژی، غذا و تکنولوژی از جمله نهاده‌های اصلی هر اقتصادی است که محدودیت‌های آن و به ویژه موقعیت یک کشور از لحاظ واردات یا صادرات خالص آن در روندهای پایدار و بلندمدت از دیدگاه میزان وابستگی آن کشور همراه سهم و نقش عمده‌ای داشته است و در آینده نیز به احتمال اهمیت بیشتری نیز پیدا خواهد کرد.
در بین منابع انرژی، نفت اهمیت استراتژیک دارد. انعطاف‌پذیری نفت به منزلۀ یک منبع انرژی در بسیاری موارد فوق‌العاده است. مثلاً، در مورد تأمین سوخت برای وسایل نقلیه، خوراک برای واحدهای صنعتی شیمیایی و تولید بعضی از انواع کودهای شیمیایی، نفت در مقایسه با سایر منابع انرژی ویژگی‌‌های منحصر به فردی دارد. عامل انحصار تا حدود زیادی بر بازار نفت حاکم است و افزون بر این، بخش عمده‌ای از ذخایر و تولید نفت در منطقۀ جغرافیایی محدودی متمرکز است (حدود 70 درصد از ذخایر نفت جهان در منطقۀ خاورمیانه و خلیج فارس قرار دارد) و در کشورهای تولید کنندۀ مدیریت ذخایر نفت و سیاست‌های معطوف به محدود کردن تولید همواره مطرح بوده و در همین حال مصرف نفت نیز در این کشورها روندی فزاینده دارد. در دو یا سه دهۀ آینده همراه با رشد اقتصاد جهانی، گسترش و تعمیق فرآیند صنعتی شدن و افزایش درآمد و سطح زندگی در کشورهای در حال توسعه و رشد سریعی خواهد داشت.
بر اساس برآوردهایی که نهادهای بین‌المللی انرژی انجام داده‌اند تقاضای جهانی نفت از 4/82 میلیون بشکه در روز در سال 2004 میلادی به 5/138 میلیون بشکه در روز در سال 2030 میلادی افزایش خواهد یافت که با احتساب عرضۀ نفت از منابع غیر اوپک در سال افق (بین 1/64 تا 2/77 میلیون بشکه در روز)، تقاضا برای نفت اوپک به 3/61 تا 4/74 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. در همین حال، آهنگ افزایش تولید و عرضه نفت اوپک با ملاحظه مدیریت ذخایر نفت و الزامات آن از دیدگاه محدود کردن تولید و همچنین به واسطه‌ی قدرت بازار و هزینه‌هایی که ایجاد ظرفیت‌های جدید متضمن است به احتمال زیاد با رشد تقاضا برای نفت این سازمان انطباق نخواهد داشت و همین مطلب باعث خواهد شد که بهای نفت در بلند مدت به مراتب از سطح قیمت‌های یک یا دو دهه گذشته فراتر رود. بر اساس پاره‌ای پیش بینی‌ها قیمت نفت به ازای هر بشکه در بلند مدت بر مبنای قیمت‌های ثابت سال 2003 بین 39 تا 56 دلار خواهد بود.
در این شرایط و با وجود ویژگی‌های برشمرده به رغم پتانسیل‌هایی که برای افزایش تولید و عرضه ی نفت وجود دارد اتکا به واردات نفت را باید وابستگی‌ مهمی قلمداد کرد. در زمینه غذا نیز که به لحاظ تامین نیازهای زیستی انسان اهمیتی بیشتر از انرژی دارد، برآوردهای موجود حکایت از آن دارد که ظرف چند دهه‌ی آینده رشد جمعیت و همچنین رشد تولید و تقاضا برای مواد غذایی نسبت به گذشته کاهش خواهد یافت. در وضعیت کنونی سالانه 79 میلیون نفر به جمعیت جهان افزوده می‌شود. این افزایش با آهنگی تقریباً مشابه، گرچه تا حدودی کندتر تا سال 2015 میلادی ادامه خواهد یافت.
خلاصه کنیم: کشورها را می‌توان به اعتبار این که واردکننده یا صادرکننده این سه نهاده اصلی باشند به درجات مختلفی از وابستگی تقسیم کرد. البته ورود صدور این نهاده‌ها باید لزوماً امری نسبتاً پایدار و بلند مدت باشد. در سال‌های اخیر ضریب خودکفایی محصولات استراتژیک کشاورزی بهبود یافته است لیکن در روندهای بلند مدت با افزایش جمعیت و درآمد و در شرایط بهبود توزیع درآمد احتمالاً وابستگی وارداتی به مواد غذایی ادامه خواهد یافت و شاید تشدید نیز بشود. اما در روندهای بلند مدت مهم‌ترین وجه وابستگی کشور وابستگی‌های تکنولوژیک خواهد بود. از لحاظ ماشین آلات و کالاهای سرمایه‌ای (بخش سخت افزار تکنولوژی)، ایران در گذشته واردکننده‌ی عمده‌ی این قبیل کالاها بوده است و حتی بخش کالاهای سرمایه‌ای داخلی نیز سهم مهمی از مواد و قطعات مورد نیازش را از داخل تامین می‌کرده است. افزون بر این، ایران نیز مانند دیگر کشورهای در حال رشد از دو جهت مرتبط با هم محدودیت تکنولوژیک مواجه است. نخست توان بهره‌گیری و انطباق و جذب فناوری‌هایی است که به صورت سخت افزاری در اختیار دارد و دوم توان محدود تولید، اشاعه و کاربرد علوم و تکنولوژی و یا به عبارت دیگر ناتوانی در ایجاد سخت افزارها و نرم افزارهای لازم برای رشد و توسعه آینده کشور. افزایش توان داخلی توسعه فناوری خود وابسته به عواملی مانند کمیت و کیفیت آموزش در مقاطع مختلف تحصیلی به ویژه دانشگاهی، تحقیق و توسعه، پیوند بین پژوهش و فعالیت‌های تولیدی، کم و کیف سرمایه‌گذاری‌ها و... و در شرایط نوین اقتصاد جهانی تعامل سازنده با کشورهای بزرگ صنعتی و شرکت‌های بزرگ فراملیتی است که در پاره‌ای پندارهای رایج اما معوج اقتصادی کنونی مورد اخیر به منزله تشدید شرایط وابستگی و وابسته شدن کشور قلمداد می‌شود در حالی که بهبود و گسترش این مناسبات در وضعیت ایران هرگاه این روابط و مبادلات با هوشمندی سازمان داده شود مهم‌ترین اهرم خروج از وابستگی است.