نقد قرائت ایدئولوژیک از اسلام

محمود مطهری نیا
واقعه انقلاب اسلامی در 22 بهمن ماه سال 1357 به رهبری مرجعیت دینی امام خمینی و حمایت ملت سرافراز ایران، پایه‌گذار حکومتی گردید که در دنیای جدید انتظار وقوع آن نمی‌رفت. همان طور که نظام بین‌الملل انتظار وقوع یک انقلاب مذهبی را نداشت تاسیس حکومت دینی را نیز دوراز ذهن می‌پنداشت.
به هر حال پدیده حکومت اسلامی مبتنی بر نظریه ولایت مطلقه فقیه تجربه جدیدی از تکاپوی اسلام سیاسی در عصر جدیدی است که برای بسیاری از علاقه‌مندان و شیفتگان دنیای مدرن بحث برانگیز است؛ به طوری که نحوه مواجهه با آن به یک مشغله فکری روزمره تبدیل شده است؛ زیرا همگان ناظر بر این موضوع می‌باشند که حکومت دینی ایران به طور جدی تمام بسترهای فکری، سیاسی و اجتماعی دنیای مدرن را به چالش کشانده است. بنابر این طبیعی است که تجربه جدید اسلام سیاسی از سوی وفاداران و طرفداران نظام سیاسی غربی با واکنش منفی روبرو شود.
رویکرد اقتصادی این نوع واکنش کاملا غیر دینی و این جهانی (سکولار) است. این گروه از مخالفان جمهوری اسلامی ایران تلاش دارند از طریق بحث‌های انتقادی به گونه‌ای اسلام سیاسی یا اسلام فقاهتی را به چالش متقابل بکشانند تا تصویری از ناکار آمدی حکومت دینی در اذهان عمومی نهادینه شود. غافل از آنکه اینگونه بحث‌های انتقادی به عنوان بازخورد و بازتاب کنش سیاسی مایه فربهی و پختگی و غنی‌تر شدن اسلام فقاهتی خواهد بود.
توجه به اینگونه بحث‌های انتقادی از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که پیروان راستین دین حق (اسلام) درانتظار تحقق حکومت جهانی موعود الاهی بقیه الله الاعظم منجی عدالت گستر عالم بشریت حضرت حجه بن الحسن المهدی هستند لذا یک قسم از آمادگی منتظرانش و زبدگی کامل در برابر هر گونه بحث‌های انتقادی نسبت به حکومت دینی مصلح جهانی امام عصر علیه‌السلام است.
کتاب «نقدی بر قرائت رسمی از دین» تالیف محمد مجتهد شبستری نمونه‌ای از رویکردهای اقتصادی دگراندیشانه (بیرون دینی و سکولار) پیرامون نظام سیاسی مبتنی بر نظریه ولایت مطلقه فقیه است. این کتاب مجموعه گرد آوری شده از مقالات و گفت و گوهایی است که بین سالهای 77تا 79 توسط نویسنده در محافل و نشریات روشنفکری ایران ایراد شده است، به زعم نویسنده در جامعه امروز ایرانی قرائتی از دین رسمیت یافته که با بحران مواجه شده و پیامد این بحران آسیب رساندن به پیام رسانی دینی و عقلانیت سیاسی در جامعه ماست لذا نقد چنین قرائتی به انگیزه اصلاح پیام رسانی دینی و عقلانیت سازی سیاست، لازم و ضروری است، نویسنده وعده داده که این اثر صرف نقد نبوده و راه‌حلهایی نیز در آن بیان شده است. این کتاب از چهار بخش و هر بخش شامل چند فصل است که عناوین بخشها عبارتند از: بحران قرائت رسمی از دین، مفاهیم سیاسی جدید و سنت اسلامی، فرق بشر و بالاخره قرائت رسمی از دین.
استاد داوود مهدی زادگان در کتابی مفصل که موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر اقدام به چاپ و نشر آن برای اولین بار در سال جاری نموده است، در مقدمه کتاب می‌نویسد: «ممکن است در نگاه اول تفصیلی بودن نقد چنین کتابی غیر متعارف باشد؛ زیرا غالبا نقد یک اثر در قالب یک مقاله یا کتابی مختص ارائه می‌گردد؛ اما اگر بپذیریم که مباحث کتاب نقدی بر قرائت رسمی از دین صرفا بیان دیدگاه یک شخص پیرامون حکومت اسلامی نبوده که دیدگاه جمعی جریان سیاسی سکولار است، آنگاه خواهیم پذیرفت که نقد آن باید مبسوط و توام با تامل باشد. از این رو، تلاش کردیم نقد این جریان سیاسی در فرآیندی سه مرحله‌ای یعنی تبیین، تحلیل و نقد متن به سرانجام مطلوب خود برسد.
در بخش اول ذیل عنوان تبیین نگرش و گردش، مطالب ذیل دیده می‌شود: مبانی نظری معرفت شناسی (انسان مداری، عقلانیت جدید، تاریخی گری، مبنای هرمنوتیکی) تعلقات و انتظارات (مفهومی، ساختاری هرمنوتیکی، خود بنیادی)
و در بخش دوم تحلیل گفتمان بشری این مطالب:
- تحلیل گفتمانی (عامل پیوستگی، ماهیت گفتمان، نسبت گفتمان شبستری با دین و...)
- تحلیل پیامدهای ذهنی و عینی گفتمان بشری (خدا در پناه انسان، شریعت گریزی، نیت انگاری هرمنوتیکی، تقلید ایدئولوژیک، خشونت دموکراتیک، گفتمان غربزدگی)
- تحلیل متن (ماهیت متن، نقد ایدئولوژیک، کار ویژه متن، نقد یا بیانیه سیاسی، قوام استدلالی و منطقی متن، مستندهای عینی متن)
- تحلیل روابط درونی اجزای متن (کدام قرائت از اسلام با انقلاب همراه بود، تقلید سیاسی یا خرد ورزی جمعی دموکراسی بی مبنا، اسلام و دموکراسی، سازگاری دین یا عصری، پذیرش یا گریز از تجدید و ...)
در بخش سوم نیز ضمن چهار فصل چنین آمده است:
- نقد بیانیه سیاسی (قرائت رسمی از دین، توجه اصلی ناقد، نقد ادله بحران زدگی قرائت رسمی دین)
- اجتهاد فقهی بسترسازی می‌کند (سر چشمه قرائت رسمی از دین، چالش با اسلام فقاهتی)
- دفتر تفکر توحیدی (تفسیر غیر دینی از اسلام، برداشت ناصواب از سیره معصومان علیهم السلام و...)
- نقد مبانی قرائت ایدئولوژیک از دین (عصیانگری، ابزار انگاری سوداگرانه از عقلانیت، تاریخی‌گری بی پایه، تاویلهای بشر انگارانه، دانش ابزاری شده، علقه‌های ایدئولوژیک)
مولف درباره بخش چهارم مطالب چنین می‌نویسد:
اگر چه نقد کتاب در این سه بخش به انجام رسیده است، لیکن پاره‌ای از مطالب مهم دیگری در این میان وجود داشت که محروم شدن خواننده را از آنها روا نمی‌دانستم؛ لذا چند فصل دیگر را در قالب بخش چهارمی با عنوان نسبت‌ها به این مجموعه اضافه کردیم...
این چند فصل عبارتند از:
- ریشه در گذشته
- انقلاب مفهومی قرآن کریم
- قرائت رسمی از دین چه می‌گوید؟
- نقد نواندیشی دینی از نگاه دگراندیشی
- دگر اندیشی از منظر قرآنی
- مردمسالاری دینی از نگاه پراگماتیستی و رئالیستی
آقای مهدوی زادگان در پایان می‌نویسد:
به هر حال، برداشت کلی ما از نقد مجتهد شبستری آن است که این نقد از یک منظر کاملا ایدئولوژیک و وفادار به مبانی و مفاهیم سیاسی غرب ایراد شده است. از این رو عنوان اصلی این اثر را«نقدی بر قرائت ایدئولوژیک از اسلام» نام نهادیم. به زعم نگارنده آنچه ناقد محترم را به چنین رویکردی انتقادی (سکولار) نسبت به نظام اسلامی ایران سوق داده، ناشی از فقدان تفکر توحیدی است که در عنوان فرعی کتاب (فقرتفکرتوحیدی) خواننده را به این مطلب توجه داده‌ایم.»
ان شاءالله هر روز بیش از روزهای قبل شاهد خلق چنین آثاری در پاسخ به شبهات و انتقاداتی باشیم که به ناروا به اسلام و انقلاب خواسته یا ناخواسته وارد می‌سازند.