اعتبارات بین‌المللی بانک‌های تجاری

حسین عبده تبریزی
تبدیل به اوراق بهادار کردن اعتبارات بین‌المللی بانک‌های تجاری شامل دو بخش مجزا ولی وابسته به هم است. این دو گروه‌بندی در سال‌های اخیر توسعه یافته و عبارت است از بازار اوراق تجاری اروپایی و بازار گواهی‌ها و ابزارهای قابل انتقال که باعث افزایش نقدینگی دارایی‌های بانکی شده است.
سه تغییر در شرایط اعتباری بین‌المللی و بازارهای سرمایه این توسعه‌ها را پیش آورد:
1. کاهش تفاوت قیمت‌های موجود در بازار اعتباری اروپا
2. زوال شهرت اعتباری بانک‌های بزرگ بین‌المللی
3. تغییر در ترجیحات نقدینگی جامعه سرمایه گذاران بین المللی
تفاوت قیمت‌های اعتبارات اروپایی
تفاوت بین هزینه‌های تامین وجوه و نرخ‌های قابل پرداخت اعتبارات تجارت از اواسط دهه 1970 دایماً کاهش یافته است. نرخ بهره بین بانکی بازار لندن نرخ حاکم جهان در اکثریت بانک‌ها شده است. این اتفاق را می‌توان به اولین شوک نفتی نسبت داد که ثروت عظیمی را به سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) منتقل کرد و این ثروت مجدداً توسط تولیدکنندگان یاد شده به سمت بانک‌های غربی سرازیر شد. به این ترتیب، بانک‌های غربی با افزایش سپرده مواجه شدند و با رقابت بیشتر این بانک‌ها، این منابع در اقصی نقاط جهان در اختیار مشتریان خوش حساب آن‌ها قرار گرفت. رقابت برای جلب مشتریان در تمام سطوح کیفی اعتبارات (مشتریان با ریسک‌های مختلف) افزایش یافت و تفاوت نرخ بهره رو به کاهش نهاد. این روند پس از شوک نفتی دوم شتاب بیشتری گرفت. در سال 2005 نیز افزایش قیمت‌های نفت این روند را تا حدی تشدید کرد. با توجه به مشکلات بعدی کشورهای آمریکای لاتین و سایر بدهکاران، چنین نتیجه‌گیری شد که دوران کیفیت بالای بازار اعتبارات بانک‌ها به سر آمده و بدین ترتیب شکاف بیشتری در تفاوت نرخ وام‌ها مشاهده شد.
زوال شهرت اعتباری بانک‌ها
عامل مهمی که سبب رشد بازار اوراق تجاری اروپایی شده است، به ریسک بانک‌ها مربوط می‌باشد. در گذشته به مدیران صندوق‌های سرمایه‌گذاری دستور داده می‌شد تا مازاد وجوه خود را در حساب‌های سپرده بانک‌های بزرگ سرمایه‌گذاری کنند. بعد از دومین شوک نفتی در سال 1979، درک مخاطره اعتبارات و وام دهی بانک‌ها، مدیران صندوق‌ها را به طور قابل ملاحظه‌ای به اندیشه واداشت که بانک‌های تجاری هم می‌توانند بسیار پرخطر باشند. موضوع تغییر ریسک بانک‌های تجاری را می‌توان در تغییر درجه‌بندی آژانس‌های درجه‌بندی کننده عمده ملاحظه کرد. مثلاً در دهه 80 و 90، طبق ارزیابی استاندارد وپور چند ده بانک که در طبقه‌بندی AAA (طبقه بندی با کیفیت بالا) قرار داشتند، به گروه بندی‌های پایین‌تر تنزل موقعیت دادند.
چنین تصویری در بیان میزان زوال شهرت اعتباری بانک‌های بزرگ شاید اغراق آمیز باشد. این واقعیت به هر حال تغییری نمی‌کند که تعداد بانک‌هایی که در سال 2000 در رده AAA بوده‌اند، یعنی درجه اعتباری بالایی داشته‌اند، در مقایسه با سال 1980، به حدود نصف کاهش یافت. واقعیت این است که در طول سال‌های اخیر تنها بانک‌های انگشت شماری توسط مؤسسه استاندارد وپور در حد بالایی ارزیابی شده‌اند و رده‌بندی بسیاری بانک‌ها یا بدون تغییر باقی مانده و یا در گروه‌بندی پایین‌تر جای گرفته‌اند. واقعیات بالا از دید سرمایه گذارانی دور نمانده است که به طور فزاینده‌ای نسبت به کیفیت وام گیرندگان از بانک‌ها حساس بوده‌اند.
تغییر ترجیحات نقدینگی
در اوایل دهه 1980، تغییرات عمیقی در ترکیب سرمایه‌گذاران کوتاه مدت به قوع پیوست. از آن جا که پروژه‌های زیربنایی کشورهای تولید نفت مستلزم صرف هزینه‌های بیشتری بود، دارایی‌های نقدی تولیدکنندگان اوپک نزد بانک‌های اروپایی با سرعت کمتری رشد می‌کرد. قیمت نفت به حداکثر خود رسید و سپس رو به کاهش نهاد و بدین ترتیب قدرت و تسلط اوپک به مثابه یک سپرده‌گذار نقدی بزرگ درهم شکست. در همین زمان، قدرت ژاپن در حال افزایش بود. مازاد تجاری عظیم به ژاپن این امکان را داد که اوپک را به عنوان سرمایه گذاری نقدی بزرگ از میدان به در کند. دست اندرکاران بازارهای مالی این تغییر را در اوایل دهه 1980 تایید می‌کنند. علاوه بر آن، ژاپنی‌ها در مقایسه با کشورهای عضو اوپک به دارایی‌های نقدی تمایل بیشتری داشتند. در واقع بر این نکته همه واقف‌اند که بانک‌های ژاپنی در سال‌های 1983 به بعد، مبالغ هنگفتی روی اسناد قرضه اروپایی با نرخ شناور سرمایه‌گذاری کردند. تحولات اخیر در بازار نفت، البته این وضعیت را تا حدودی تغییر داده است.
حاصل کار
اگر براساس حجم دلاری تعهدات قضاوت شود و اثرات این توسعه بر روی سیستم بانکی بین‌المللی و بازارهای داخلی کشور ملاک باشد، توسعه بازار اوراق تجاری اروپا یکی از مهم‌ترین رویدادها در زمینه «تبدیل به اوراق بهادار کردن» بین‌المللی است.
بازار اوراق تجاری اروپا به وضوح برای بازار داخلی اوراق تجاری ایالات متحده نقش الگو را داشته است. حجم این بازار عظیم که برآورد می‌شود اکنون به 1000 میلیارد دلار برسد، باید مورد توجه دولت و سرمایه‌گذاران ایران قرار گیرد. مدیران مالی ایران با پدیده تبدیل به اوراق بهادار کردن و به ویژه تبدیل به اوراق بهادار کردن اعتبارات بین‌المللی بانک‌های تجاری آشنا شوند و تلاش کنند که در این بازار، جایی را برای بانک‌های ایرانی دست و پا کنند.