تعویق مذاکرات ایران و آمریکا در بغداد

فرشاد محمودی
ایالات متحده آمریکا و جمهورى اسلامى ایران که قرار بود پس از 27 سال به طور دوجانبه و در خصوص عراق امروز نوزدهم فروردین‌ماه 1385 بر سر میز مذاکره بنشینند، مذاکرات خود را به پس از تشکیل دولت جدید عراق موکول کردند. خبر تعویق مذاکرات را زلماى خلیل‌زاد سفیر ایالات متحده در بغداد اعلام کرده است. خلیل زاد که قرار بود از سوى دولتش سرپرستى مذاکره با ایران را به عهده بگیرد دلیل تعویق مذاکره را گرفتن بهانه از آنهایى اعلام کرده که ایران و آمریکا را به توطئه‌چینى بر ضد عراق متهم مى‌کردند.
هنگامى که ایران و آمریکا با حمایت شیعیان و دوستان عراقى ایران اعلام کردند درباره مسائل عراق مذاکرات دوجانبه‌اى را ترتیب خواهند داد، گروهى از رهبران اهل سنت عراق خواهان حضور کشورشان در گفت‌وگوهاى دوجانبه ایران و آمریکا شدند و بعضاً مخالفت‌هاى آشکارى نیز با این مذاکره که موضوع «عراق» را در دستور کار داشت، ابراز کردند.
در حالى که انتظار مى‌رفت مذاکرات تهران و واشینگتن در روزهاى نخست سال نو ایرانى انجام شود و حتى محل مذاکره یک بار خانه سیدعبدالعزیز حکیم ـ رهبر مجلس شیعیان انقلاب اسلامى عراق ـ و دیگر بار سفارتخانه یک کشور ثالث در بغداد اعلام شد، با سپرى شدن روزهاى نوروز 85 تردیدهایى درباره انجام مذاکرات به وجود آمد. جمهورى اسلامى ایران در عراق سفیر ندارد. در این وضعیت «حسن کاظمى قمى» کاردار ایران که عالى‌رتبه‌ترین نماینده ایران در بغداد است در گفت‌وگو با بخش فارسى بى‌بى‌سى اطمینان داد که ایران و آمریکا حتماً بر سر میز مذاکره خواهند نشست.
آقاى قمى که حدود 2 سال پیش ماموریت‌اش در سفارت ایران در افغانستان با دوره سفیرى خلیل‌زاد در کابل همزمان بود، به بى‌بى‌سى گفته بود که دلیل عدم انجام مذاکره نبود رابطه دیپلماتیک میان تهران ـ واشینگتن است که مهیا کردن مقدمات را طولانى کرده است. در روزهاى اول زمستان سال گذشته انتخابات پارلمانى براى تشکیل دولت جدید عراق برگزار شد اما به رغم گذشت سه ماه پس از اعلام نتایج، رهبران این کشور نتوانستند به تفاهمى براى تشکیل دولت جدید عراق دست یابند.
برخى از رهبران غیر شیعى عراق خواهان تصاحب پست نخست‌وزیرى این کشور هستند که این سمت در حال حاضر در دست ابراهیم جعفرى و از رهبران شیعه و سیاستمداران باسابقه عراقى قرار دارد. ایالات متحده ظرف هفته‌هاى اخیر فشار بى‌سابقه‌اى را براى استعفاى آقاى جعفرى به وى وارد کرده است اما وى مى‌گوید حاضر به ترک پست نخست‌وزیرى نیست. از سوى دیگر در ماه‌هاى اخیر شهرهاى کوچک و بزرگ عراق شاهد حملات کم سابقه تروریست‌هایى است که حتى به حرم امام دهم و یازدهم شیعیان نیز رحم نکردند و در روزهاى پایانى سال 84 با بمب‌گذارى در آن آتش خشم شیعیان را روشن کردند.
مشکلات عراق در سطح مدیریت کلان [تشکیل نشدن دولت جدید پس از سه ماه مذاکره بى‌نتیجه] و در وضعیت امنیت اجتماعى [حملات تروریستى و ناآرامى‌هاى شهرى] از دلایلى است که گمان مى‌رود آمریکا را [به عنوان رهبر نیروهاى ائتلاف و مسئول اوضاع جارى عراق] و از سوى دیگر ایران [به عنوان حامى رهبران عراق در دوران پس از صدام و کشورى که نفوذ سنتى و غیرقابل انکارى در بین‌النهرین دارد] به میز مذاکره بکشاند.
حمایت گروه‌هاى مختلف از رهبران عراق از جمله سیدعبدالعزیز حکیم که به قبول مذاکره دوجانبه با آمریکا از طرف ایران منجر شد و اخیراً ابراهیم جعفرى نخست‌وزیر فعلى که نشان از ارائه تمایل دولت عراق به انجام مذاکره دارد، همه نگاه‌ها را به مذاکرات پرسروصداى ایران و آمریکا و نتایج آن متوجه کرده است. تهران و واشینگتن در حالى پس از 27 سال قرار است بر سر میز مذاکره بنشینند که سیدعبدالعزیز حکیم نیز مى‌گوید که دو کشور مشکلات عدیده‌اى با هم دارند و در حال «تبادل اتهام» هستند. در حال حاضر ایالات متحده فشار خود را بر پرونده هسته‌اى ایران افزایش داده و از سوى دیگر ایران را به دخالت در عراق متهم مى‌کند.
گروهى از دیپلمات‌ها امیدوارند که با تفاهم احتمالى ایران و آمریکا در مذاکرات پیش رو با موضوع عراق از حجم اختلافات دو کشور کاسته شود و ایالات متحده از میزان فشار خود به ایران در پرونده هسته‌اى بکاهد. گروهى دیگر نیز همچون سیدعبدالعزیز حکیم، آمریکا را کشور بزرگى مى‌داند که امیدوار است دست کم عراق به محلى براى فعالیت عده‌اى [منظور آمریکا] علیه ایران یا هر کشور دیگرى [مثلاً سوریه] تبدیل نشود. به هر روى عیان است که مهیا کردن زمینه مذاکرات دوجانبه به راحتى فراهم نخواهد شد.
گروهى از نومحافظه‌کاران آمریکایى نیز اکنون ناخرسندى خود را از مذاکرات تهران و واشینگتن پنهان نمى‌کنند تا زمینه کاهش فشار احتمالى به ایران پدیدار نشود. چنان که برخلاف پذیرش انجام مذاکره از سوى تهران، همچنان بر اتهام درباره دخالت‌هاى ایران در عراق مى‌افزایند اما پیدا است که زلماى خلیل‌زاد و طیفى که در کاخ سفید وى را پشتیبانى مى‌کنند خواهان انجام مذاکره هستند. کاندولیزا رایس که اخیراً اتهام‌هاى مختلفى را متوجه ایران مى‌کند هفته گذشته در جریان حضور در کمیته بودجه سنا، از روابط ایران و سوریه و لبنان انتقاد کرد اما اشاره اى به موضوع عراق نداشت.
آقاى خلیل زاد که در حال حاضر با فشار زیادى از طرف افکار عمومى عراق براى خروج از این کشور مواجه است افزایش تنش در نجف ـ شهر مقدس شیعیان ـ را با مذاکرات ایران بى‌ارتباط اعلام کرده و گفته مانورهاى ایران در آب‌هاى خلیج فارس و دریاى عمان به معناى نمایش قدرت براى اثر گذاشتن بر روند مذاکرات نیست. آقاى خلیل‌زاد خواست خود را براى ملاقات ایرانى‌ها حتى عیان‌تر نیز کرده و گفته من که ملاقات‌هایى با سفراى کشورهاى ترکیه، امارات و اردن در بغداد دارم چرا با سفیر ایران ملاقاتى نداشته باشم؟
البته ایران در بغداد سفیر ندارد که آقاى خلیل‌زاد دیدارى با وى داشته باشد اما به قول سیدعبدالعزیز حکیم حمایت دیرینه معروفى از عراقى‌ها دارد که ایران را به کشورى مهم و برجسته در پشتیبانى از ملت عراق تبدیل کرده است. آقاى خلیل‌زاد به گفته خودش هنگامى که در افغانستان سفیر آمریکا بود با سفیر جمهورى اسلامى ملاقات‌هایى داشته است. دیپلمات‌هاى برجسته ایران در زمان ریاست جمهورى محمد خاتمى بارها اعلام کرده بودند که بدون همکارى ایران، موفقیت آمریکا در افغانستان محال بود.
شاید آقاى خلیل‌زاد به یاد روز ملاقات‌اش با سفیر ایران در کابل افتاده باشد؛ مذاکره با ایران قدرتمند پرنفوذ در کشورهاى منطقه که حالا از این نفوذ با هوشیارى به عنوان برگ برنده، استفاده مى‌کند. احتمال دارد آقاى خلیل زاد و رئیس‌اش دوشیزه کاندولیزا رایس در فکر تکرار موفقیت افغانستان باشند چرا که بدون در نظر گرفتن قدرت منطقه‌اى ایران، کارها براى قدرت‌هاى آن سوى آب‌هاى اقیانوس اطلس، سخت خواهد بود. همه این برگ‌هاى برنده، ایران را چنان براى آمریکایى‌ها جذاب کرده که براى گفت‌وگو با دیپلمات‌هاى تهران، بى‌تاب شده‌اند.