پیروزی بزرگ

پس از فتح خرمشهر و عقب‌نشینی سراسری ارتش عراق دشمن برای دستیابی به پدافند مطمئن تدابیری به کار بست به گونه‌ای که در مناطق کوهستانی ارتفاعات مرزی را همچنان در اشغال خود نگه داشت و در مناطق پست با به کارگیری موانع مصنوعی موقعیت خود را تحکیم بخشید. در عین‌حال دشمن از موانع طبیعی نیز به منظور ایجاد اطمینان بیشتر بهره می‌گرفت. در این میان رودخانه عریض اروند و منطقه وسیع هورالعظیم از نگرانی دشمن نسبت به تهاجم قوای ایران کاسته بود. این موضوع در منطقه هورالعظیم بیشتر مشهود بود به طوری که دشمن هیچ‌گونه مانعی را برای ایجاد پدافند در غرب این منطقه در نظر نگرفته بود. عراق هرگز نمی‌پنداشت آب‌گرفتگی وسیع هورالعظیم برای نیروهای پیاده ایران قابل عبور باشد و نیز گمان نمی‌کرد قوای مسلح ایران تلاش اصلی خود را در این منطقه قرار دهند.

در این میان اجرای عملیات والفجر مقدماتی در منطقه شمال هور به رغم نتایج غیرمطلوب آن نتیجه‌ای بزرگ ـ هرچند غیرمستقیم ـ بر جای گذارد. عملیات در منطقه چزابه شناسایی موقعیت ضعیف دشمن در منطقه هور را در پی داشت. فرماندهان سپاه که به مناسبت عملیات والفجر مقدماتی در آن منطقه حضور یافته بودند با مشاهده نقاط ضعف دشمن سریعا به طراحی عملیات خیبر پرداختند و با استفاده از تجربه حاصل از عملیات والفجر مقدماتی ضریب امنیت را شدت بخشیده و رعایت حفاظت اطلاعات را اصل قرار دادند. مضافاً این که دو نکته مهم دیگر در دستور کار قرار گرفت؛ نکته اول فعالیت‌های شناسایی بود که با توجه به رعایت اصل حفاظت به نیروهای بومی سپاه خوزستان واگذار شد.

نکته دوم، تغییر در سازمان رزم سپاه پاسداران و ایجاد قابلیت عملیات آبی ـ خاکی بود که می‌بایست تحقق یابد، بر همین اساس یگان دریایی سپاه (قرارگاه نوح) تشکیل شد. در عین‌حال، برای جلوگیری از هوشیاری دشمن، قرارگاه دریایی سپاه در بوشهر فعال گردید تا به این وسیله تلاش جدید به منظور افزایش فعالیت در خلیج‌فارس تلقی گردد.

انهدام نیروهای سپاه سوم عراق و تامین جزایر شمالی و جنوبی مجنون و ادامه تک از جزایر و محور طلائیه به سمت نشوه و الحاق به نیروهایی که از محور «زید» به دشمن حمله می‌کردند، از جمله اهداف اصلی این عملیات بود. همچنین در نظر بود خشکی شرق دجله از طریق هور تصرف شود و به این وسیله امکان تقویت‌های عمده، از شمال به سپاه سوم، از میان برود.

موقعیت منطقه

منظقه عملیاتی که در شرق رودخانه دجله و داخل هورالهویزه واقع شده است از شمال به العزیر و از جنوب به القرنه ـ طلائیه محدود می‌گردد.

این منطقه دارای دو نوع طبیعت متفاوت است: هور و خشکی. قسمت خشکی که حداقل عرض آن 8 کیلومتر و حداکثر 10 کیلومتر است توسط دو هور بزرگ ـ هورالهویزه در شرق و هورالحمار در غرب آن ـ احاطه شده است.

همچنین، منطقه مذکور توسط رودخانه دجله به دو قسمت شرقی ـ غربی تقسیم می‌شود که 3/4 آن در شرق رودخانه قرار دارد.

در داخل منطقه مزبور جزایر شمالی و جنوبی مجنون واقع است. همچنین تاسیسات دیگری وجود دارد که عبارتند از: دکل‌های برق، دکل‌های تقویتی رادیو و تلویزیون، تاسیسات و کارخانجات کاغذسازی و چاه‌های نفت. در حاشیه دجله حدود 50 روستا وجود دارد که به هنگام عملیات خیبر پر از سکنه غیرنظامی بود. ضمناً وسعت منطقه عملیاتی، 1200 کیلومترمربع بود.

سازمان رزم خودی

هدایت و فرماندهی عملیات بر عهده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء (صلی‌الله علیه و آله و سلم) بود. دو قرارگاه اصلی (کربلا و نجف) و پنج قرارگاه فرعی (نصر، حنین، بدر، حدید و فتح) تحت امر قرارگاه مرکزی بودند.

طرح عملیات

دو قرارگاه کربلا و نجف ماموریت داشتند ضمن تامین اهداف محوله، روی پل در شمال نشوه (غرب نهر کتیبان) ملحق شده و سپس به سوی بصره ادامه عملیات دهند.

قرارگاه کربلا می‌بایست با عمل از سمت زید و چسبیدن به نهر کتیبان جهت مسدود کردن منطقه ورودی دشمن در دوئیجی اقدام می‌کرد، قرارگاه نجف نیز پس از دستیابی به العزیر و القرنه و تصرف جزایر مجنون و الحاق با طلاییه، جهت باز کردن جاده طلاییه ـ نشوه که تنها امید برای ادامه عملیات و انتقال نیرو و مهمات بود، اقدام نماید. یگان‌هی تحت امر این قرارگاه می‌بایست با عبور از طلاییه به سمت نشوه و تامین آن در پل دوئیجی به قرارگاه کربلا (نیروهای ارتش) ملحق می‌شدند. قرارگاه نجف برای تصرف اهداف خود به تشکیل پنج قرارگاه فرعی (نصر، بدر، حنین، حدید، فتح) مبادرت ورزید. قرارگاه دیگری با نام نوح(علیه‌السلام) وظیفه ترابری دریایی و پشتیبانی یگان‌های عمل‌کننده را بر عهده داشت.

شرح عملیات

عملیات در ساعت 21:30 روز 3/12/1362 با رمز «یا رسول‌الله(ص)» آغاز شد. در مرحله اول، نیروهای قرارگاه نجف با تهاجم سراسری در مناطقی همچون تنگه و شهر القرنه، جاده بصره ـ العماره و نیز جزایر شمالی و جنوبی مجنون استقرار یافتند. در این میان، قرارگاه کربلا که در محور زید وارد عمل شده بود، از دستیابی به کمترین موفقیتی عاجز ماند و به همین دلیل یگان‌های ارتش به مواضع قبلی خود بازگشتند.

در مرحله دوم عملیات، دو تلاش اصلی در محور جزایر مجنون و طلاییه به منظور الحاق و سپس پیشروی به سمت نشوه در نظر گرفته شد که بنا به عللی پیشروی انجام نشد. در مقابل دشمن به تدریج خود را بازیافته و پس از کشف اهداف عملیات و محورهای اصلی تک، تلاش اصلی خود را ابتدا روی پاکسازی حوالی جاده بصره ـ العماره گذارد و سپس روی طلاییه متمرکز شد.

در ادامه عملیات پس از آن که محور زید با عدم موفقیت مواجه شد لشکر 14 سپاه پاسداران که تحت امر قرارگاه کربلا (ارتش) بود آزاد شد و به همراه لشکر 27 محمد رسول‌الله(ص) ماموریت طلاییه را به عهده گرفت. در آن شب نبردی سخت درگرفت که تا صبح به طول انجامید. در این میان فشار دشمن همچنان ادامه داشت و با آن که محور جاده طلاییه ـ به طول 6 کیلومتر ـ در اختیار نیروهای خودی بود لیکن وسعت کم منطقه، مانور از یک سو و آتش انبوه و بسیار زیاد دشمن از سوی دیگر پیشروی و الحاق با محور جزایر مجنون را ناممکن ساخته بود. به همین خاطر از ادامه عملیات در طلاییه صرف‌نظر شد و به این ترتیب اهداف عملیات خیبر به حفظ جزایر مجنون محدود شد.

بر همین اساس و با توجه به فشارهای دشمن مرحله سوم عملیات به منظور تثبیت موقعیت خودی در جزایر انجام شد. دشمن که هر گونه حضور نیروهای ایرانی در هور را خطری برای جاده بصره ـ العماره می‌دانست با اجرای آتش شدید و توان پیاده و زرهی می‌کوشید جزایر مجنون را بازپس گیرد. این در حالی بود که نیروهای خودی خسته از چند روز جنگ، نداشتن عقبه نزدیک و نیز عدم حمایت آتش توپخانه به مقاومت خود ادامه می‌دادند. متقابلا دشمن با تمرکز صدها قبضه توپ روی جزایر و بمباران مداوم آن‌ها با هواپیما و نیز در اختیار داشتن عقبه خشکی با واحدهای زرهی خود فشارهای متعدد و طاقت‌فرسایی را وارد می‌ساخت.

به رغم وضعیت یاد شده نیروهای خودی می‌کوشیدند به هر صورت ممکن جزایر را حفظ نمایند. بر این اساس سپاه پاسداران با تمام استعداد خود جهت دفع تهاجم دشمن و حفظ جزایر در آن جا استقرار یافت. در این شهادت و جراحت تنی چند از فرماندهان سپاه به مقاومت نیروها جلوه‌ای خاص بخشیده بودند. نهایتاً، دشمن که در مقابل خود مقاومتی غیرقابل تصور و پیش‌بینی مشاهده می‌کرد، به تدریج از بازپس‌گیری جزایر ناامید شد و به تحکیم مواضع پدافندی خود مبادرت ورزید.

نتایج عملیات

عملیات خیبر که به آزادسازی منطقه‌ای به وسعت 1000 کیلومتر مربع در هور، 140 کیلومتر مربع در جزایر مجنون و 40 کیلومتر مربع در طلاییه انجامید موجب افزایش عزم بین‌المللی در جهت کنترل ایران و جلوگیری از شکست عراق گردید به گونه‌ای که از تاریخ 3/12/1362 (زمان آغاز عملیات خیبر) تا تاریخ 30/7/1363 تعداد 474 طرح صلح از سوی 54 کشور مختلف جهان ارایه شد. شورای امنیت سازمان ملل نیز در تاریخ 11/3/1363 قطعنامه 552 خود را در خصوص پایان دادن به جنگ ایران و عراق تصویب نمود. این در حالی بود که هیچ‌یک از قطعنامه‌ها و طرح‌های مذکور نظر ایران را تامین ننمود.

همچنین در این عملیات فرماندهان جنگ به اهمیت تاثیر تجهیزات دریایی و آبی ـ خاکی برای کسب نتایج مهم و حیاتی پی بردند و نیز سپاه پاسداران به یکی از ضرورت‌های حساس و حیاتی در تکمیل و توسعه سازمان خود آگاه گردید و آن لزوم تقویت و توسعه یگان‌های دریایی برای انجام عملیات‌های آبی ـ خاکی بود. این رهیافت قابلیت سپاه در انجام عملیات عبور از هور و رودخانه‌های بزرگ را توسعه داد و هسته اصلی عملیات‌های بدر، والفجر 8، کربلای 4 و 5 و نیز زمینه‌ای برای تشکیل نیروی دریایی سپاه گردید.